DILI, STLTIMORLESTE.com – Tribunal Rekursu deklara ona desizaun Prezidente Republika nomeia Juis Afonso Carmona Inkontitusional mak Prezidente Tribunal Rekursu (PTR) kontinua halao knaar, futuru sei hamosu kestaun juridiku.
Kestaun nee hatoo husi Jurista Timoroan, Sergio Quintas ba jornalista sira liu husi telefone, Segunda (04/08/2025).
Nia esplika, Tribunal deside ona katak Prezidente Republika Jose Ramos Horta nomeia Juis Afonso Carmona inkonstitusional, maibe PTR kontinua nia funsaun hodi halao atividade loron loron, futuru bele hamosu kestaun juridiku.
Jurista hatete, bainhira Tribunal Rekursu nuudar Tribunal Supremu Justisa mak hasai ona desizaun ida hodi esklarese katak iha inkonstitusional ruma ba lei, entaun lei ida nee labele implementa ona. Bainhira Tribunal deklara inkonstitusional ba lei ida, lei nee labele tama en vigor ona, entaun tenke ba fali Parlamentu Nasional, nunee Parlamentu Nasional tenke haree fali lei nee.
Bainhira inkonstitusional ona signifika lei ida uluk mak eziste nafatin, nunee mos nomeasaun ba Tribunal Rekursu foun nee.
“Se Prezidente Republika nomeasaun no pose ba Prezidente Tribunal Rekursu bazeia ba lei neebe Tribunal Rekursu deklara katak inkonstitusional nee nia afeitu juridiku nee iha ba iha nomeasaun no pose ba iha Prezidente Tribunal Rekursu. Nia efeitu juridiku mak Prezidente Tribunal Rekursu neebe Prezidente Republika fo pose nee sei labele halo nia knaar, tanba laiha fundamentu ruma. Se karik nia kontinua nafatin halo nia knaar nee sei hamosu kestaun juridika ida seluk iha futuru. Kestaun juridika nee mak aban bainrua, nia bele hetan responsabilidade,” dehan Jurista Sergio.
Jurista Timoroan hatete, se Prezidente Tribunal Rekursu kontinua halao nia funsaun posiblidade bele hetan responsabilidade kriminal.
Iha posibilidade bele hetan responsabilidade kriminal, pur ezemplu governu foun ka Prezidente Republika foun mai ka ema ruma ka publiku ruma kestiona kona-ba pozisaun ida nee bele halo keixa ba iha Ministeriu Publiku bele investiga nia.
“Tanba nia pozisaun ida nee bazeia ba saida mak Prezidente Republika fo pose nia, uluk fo pose nee tanba alterasaun ba lei organizasaun judisiariu neebe Tribunal deklara tiha ona katak lei ida nee inkonstitusional. Nee mak tenke hatene kestaun ida nee didiak, se karik Tribunal deklara tiha ona katak lei organizasaun judisial nee inkonstitusional, tanba lei ida nee mak fundamenta Prezidente Republika nia razaun nomeasaun no fo posse. Sekarik kontinua nafatin ezerse nia funsaun nuudar Prezidente Republika nee sei hamosu kestaun juridika nee mak nia bele hetan responsabilidade,” katak nia.
Tanba laiha fundamentu ruma, nia kontinua knaar nafatin, se nia halo knaar nafatin too tempu ida mak nia mandatu hotu mak Prezidente Republika ka Governu foun mai mak loke investigasaun kriminal ruma nee sei kona krime ruma. Pur ezemplu hanesan krime pekulatu ka krime abuzu poder nee bele loke investigasaun ba nia.
“Ita espera katak ida nee labele akontese, Prezidente Republika tenke haree kestaun ida nee didiak, tanba Prezidente Republika nia mandadu hotu tiha ka governu foun ida mai mak loke fali investigasaun hodi haree kona-ba pozisaun Tribunal Rekursu nian nee Prezidente Tribunal Rekursu bele kona. Tanba nia asume hela nia knaar neebe lei la fo fatin ona, maibe nia kontinua nafatin asume nia papel nee,” katak nia.
Tuir nia hanoin lei organizasaun judisiariu foun neebe fo ba Prezidente Republika hodi nomea no posse, tanba Tribunal deklara inkonstitusional, entaun lei ida nee haruka fila fali ba iha Parlamentu Nasional atu diskute.
“Kona-ba pozisaun Prezidente Tribunal Rekursu nian nee, hau haree neste momentu umavez nia halo knaar, bele hamosu rona efeitu juridiku ruma nee bazea norma lei nee. Mais kestaun polítika nee poder sira kaer ukun nee, mais bainhira ita haree kona-ba lei la hamosu ona buat efeitu juridiku ruma, entaun saida mak estadu, governu, Prezidente Republika tenke halo, haree, serake Prezidente Tribunal Rekursu Afonso Carmona nia mesak deit mak iha kapasidade,” katak nia.
Tuir nia hanoin Tribunal Rekursu iha kapasidade barak mos iha segunda klase, atu promove ba primeiru klase mos ema barak, laos doutor Carmona mesak deit. Se inkonstitusional nusa mak Prezidente Republika la haree fali ema seluk.
Ho desizaun neebe Tribunal Rekursu fo sai katak nomeiasun inkonstitusional maibe Prezidente Republika mantein nia desizaun katak nomeasaun ba Prezidente Tribunal Rekursu, (PTR), Afonso Carmona nee legalidade.
“Desizaun nee Tribunal Rekursu nian laiha impaktu lakestiona ona legalidade konstitusional nomeasaun Prezidente Tribunal Rekursu, nee mantein, hau nia komentariu ba ida nee deit hau lahare buat seluk tribunal koalia, buat balun neebe tribunal rasik viola regras lei funsionamentu tribunal nian, se mak bele tur iha neeba halo julgamentu nee asuntu seluk ida nee grave klean, problema boot mak nee konfirma deit kritika neebe ema barak halo, PM hatete dala barak hau dala barak hau hatete falta deit Independensia integridade iha Tribunal Rekursu hare deit se mak sira hili para halo fali desizaun nee i haree detaliu faktuais data hirak nee hotu,” hatete Prezidente Republika.
(eme)
