DILI, STLTIMORLESTE.com – Relasiona ho Tribunal Rekursu (TR) hasai desizaun hodi deklara inkonstitusionalidade ba alterasaun lei Organizasaun Judisiariu, Judicial System Monitoring Program (JSMP) husu atu parte hotu halo tuir desizaun TR nian.
“JSMP husu ba parte hotu atu halo tuir desizaun Tribunal Rekursu kona-ba Inkonstitusionalidade artigu 2 lei numeru 4/2025 segunda alterasaun ba lei numeru 25/2021 konaba lei Organizasaun Judisiaria,” dehan Peskizador Legal JSMP, Luis De Oliveira Sampaio ba jornalista sira liu husi Konferensia Imprensa neebe halao iha Kolmera, Segunda (04/08/2025).
Nia hatutan, JSMP apresia no kongratula Juiz Koletivu sira iha Tribunal Rekursu neebe tuir Konstituisaun no lei, asumi mos kompetensia konstitusional no eleitoral Tribunal Supremu Justisa (STJ) tuir artigu 126 Konstituisaun.
Sublina, iha kontestu ida nee sira hatudu sira ninia kualidade servisu no ezerse sira nia kompetensia ho independente hodi hakruuk deit ba Lei no Konstituisaun hanesan prevee iha artigu 119 Konstituisaun.
TR ezerse kompetensia STJ nian nee iha periodu temporariu deit ka tranzitoria deit hanesan prevee iha pontu 2) Artigu 164 Konstituisaun, katak bainhira seidauk instala STJ, knaar no kompetensia sira relevante ba STJ nian TR mak halao.
Konsidera, desizaun TR datada 31 Julhu 2025 nee reafirma pozisaun no perspetiva legal juridiku JSMP neebe antes nee aprezenta ona katak, nomeasaun Prezidente Tribunal Rekursu atual konstitui inkumprimentu ka violasaun ba norma konstitusional sira neebe prevee rekezitu legal kona-ba prosesu nomeasaun ba kargu Prezidente Tribunal Rekursu neebe iha tempu hanesan asume mos knaar nudar Prezidente Tribunal Supremu Justisa. Rekezitu sira nee mak hanesan prevee iha pontu 3) Artigu 124 Konstituisaun kona-ba STJ katak, Prezidente STJ nomeadu entre juis sira STJ nian ba mandatu tinan haat (4) husi Prezidente Republika.
Afirma, desizaun TR nian nee nuudar prova ida kona-ba firmeza no kumprimentu ba prinsipiu Estadu Direitu Demokratiku nian katak, desizaun hotu-hotu tenke tuir Konstituisaun no lei. Iha parte seluk sai hanesan teste politiku ida ba orgaun soberanu sira hotu oinsa atu hatuur interese estadu no sistema justisa aas liu interese sira seluk.
Desizaun mos reafirma no reflete movimentu konstitusional neebe IX Governu Konstitusional no Prezidente Republika atual antes nee promove durante kampanha eleitoral kona-ba tema boot “Repozisaun Ordem Konstitusional” nudar tema estratejiku no pertinente iha estadu direitu demokratiku.
Reforsa tan, desizaun final tribunal nian nee ho natureza kumprimentu obrigatoriu hanesan prevee iha pontu 3) artigu 118 Konstituisaun neebe define katak, Tribunal nia desizaun prevalese liu desizaun hosi autoridade sira seluk no tenke kumpri obrigatoriamente.
Iha kontestu ida nee, desizaun TR kona-ba inkonstitusionalidade sei la konstitui rekursu hanesan desizaun ba kazu babain sira nein atu halo revizaun ba lei iha kazu iha kontestu veto politika husi Prezidente Republika ba lei ruma neebe Parlamentu Nasional haruka ba promulgasaun.
“JSMP fiar katak tantu Prezidente Republika, Prezidente Rekursu atual no orgaun soberanu sira seluk, entidade relevante sira seluk sei hatuur interese estadu aas liu interese seluk hodi kumpri desizaun tribunal relasiona ho materia neebe Juiz sira husi Tribunal Rekursu dekreta kona-ba inkonstitusionalidade nomeasaun Prezidente Tribunal Rekursu,” dehan nia.
Partikularmente, JSMP fiar metin katak, Prezidente Tribunal Rekursu atual sei hatudu vontade boot, konsiensia moral siviku no profisional atu kolabora no kumpri orden tribunal nian, nudar ordem aas liu iha estadu demokratiku neebe konsagra iha Konstituisaun nudar lisaun politiku boot liu ba povu no estadu.
Nia dehan, liu-liu nuudar Juiz no autoridade judisiariu mak sei hatudu dalan loos ba sosiedade no estadu tomak katak, desizaun tribunal nian sei iha efeitu vinkulativu no final nune bele hametin konfiansa publiku ba setor justisa.
Afirma tan, iha parte seluk kualker aktu ka diploma normativu no lejizlativu neebe STJ/TR deklara inkonstitusional ka nulu ka mate, nia sei la iha efetivu juridiku ka la iha ona nia vijensia.
Ikus liu JSMP aproveita oportunidade ida nee atu hatoo ba Governu atu bele tau prioriedade ba instalasaun STJ hodi bele evita problema neebe hanesan iha futuru. Tanba JSMP haree katak kazu ida nee sai hanesan lisaun boot neebe parte relevante hothotu aprende no evita atu labele akontese tan.
Antes nee iha loron Kinta TR hasai desizaun hodi deklara Inkonstituisional ba norma iha artigu 2 lei numeru 4/2025, 28 fulan Abril, segunda alterasaun lei numeru 25/2021 loron 2 fulan Dezembru, husi lei Organizasaun Judisiariu iha artigu 76. Ho pedidu deklarasaun no forsa obrigatoriu no inkonstituisionalidade iha numeru 2 no mos numeru 3 neebe dehan iha artigu 76.
Juiz husi Plenariu TR neebe deside mak hanesan Juiz Duarte Tilman Soares, Jacinta Corea da Costa no Antonio Helder do Carmo.
Desizaun nee sai momentu neeba notifika kedan Prezidente Republika, Prezidente Parlamentu Nasional no mos Prokurador Jeral Republika.
(ter)
