DILI, STLTIMORLESTE.com – Ministru Interior (MI), Francisco da Costa Guterres hateten, prontu hatan ba pedidu fiskalizasaun abstrata husi Provedoria Direitu Humanus no Justisa (PDHJ) neebe hatama ba iha Tribunal Rekursu (TR) kona-ba lei diploma ministerial nian ba asuntu rekrutamentu ajente foun Polisia Nasional Timor Leste (PNTL) tinan 2025.
“Ami hein deit, ami preparadu, ami iha razaun, hau lakohi dehan sai, tanba saida mak ami halo kouta, tanba instituisaun PNTL nee espesifiku, laos normal hanesan instituisaun baibain nee lae,” hatete Ministru Interior (MI), Francisco da Costa Guterres ba jornalista sira ligadu ho lamentasaun ho PDHJ nian iha Kuartel UEP, Bairo Pite, Kinta (14/08/2025).
Tuir nia katak, intensaun Governu kria diploma ministerial nee hodi fo mos prioridade kouta ba polisia no veteranus nia oan, maibe la diskrimina sidadaun baibain.
“Se ita hotu hakarak dehan katak PNTL tenke disiplina no profisional, nee tenke iha mos kondisoes espesifiku tama iha neeba,” nia tenik.
“Agora o hanoin foti ema profisional nee foti hanesan sira baibain nee ka, nee laiha, tanba atu hakarak profisional tenke iha kondisoes espesifiku hodi bele forma sai profisional,” nia dehan.
Antes nee PDHJ, Virgilio da Silva Guterres “Lamukan” hatete, iha nee halo konferesia Imprensa, primeiru PDHJ deside halo konferesia imprensa atu pronunsia buat ruma relasiona ho rekezitus ba administrasaun ba kursu formasaun PNTL nian neebe fo sai iha loron 4 Agostu tinan 2025 husi Komandu Jeral PNTL, liu-liu husi sekretáriadu rekrutamentu ninian.
Nia hatutan, primeiru pontu neebe mak PDHJ hatoo mak profunda ba governu tanba ikus mai foti inisiativa atu halo rekrutamentu bá polísia hafoin besik tinan 10 resin laiha rekrutamentu. Inisiativa ida nee reforsa rekomendasaun PDHJ nian liu husi relatoriu annual sira neebe PDHJ sira uluk hatama, ne’ebé haree katak kapasidade PNTL atual nee ninia rekursu umanu la sufisiente ona responde ba ezijensia publiku nian bainhira problema ruma mosu.
“Hau atu fo hatene mos katak agora daudaun ekipa legal PDHJ ninian halo analiza hela ba diploma Governu ninian ho mos rekezitu sira nian ka diploma ministerial nee haree posibilidade fiskalizasaun abstrata atu hatama petisaun Tribunal atu haree deklara inkonstitusional, ida nee mak saida, aleinde ami hatoo ba publiku maibe asaun ba publiku husi konferesia imprensa nee,” nia deklara.
Nia fundamenta, PDHJ mos sei uza ninia kompetensia tuir artigu 151 nian atu fiskaliza polítika ka desizaun sira neebe ke diploma ministerial nian neebe kontra konstitusionál.
Fiskalizasaun nee lais liu diak liu, hanoin parte legal PDHJ nian diskute ona, tenta fundamenta mós pedidu ba Tribunal nee ho urjensia oituan, tanba nee relasiona ho kazu ka asuntu neebe lao daudaun tenke hola desizaun lalais atu nia implikasaun negativu ne’e labele Kleur demais. La determina dehan aban ka bainrua lori pedidu fiskalizasaun abstrata ba maibe tenta atu mais sedu posivel.
“Primeiru hau deklarasaun sira loron hirak bá sai tiha ona iha notisia hatete ona katak kuota ida ba polísia nia oan 20% viola Konstituisaun. Agora liu husi konferesia imprensa ami fo sai tan reafirma pedidu ba Komando Jeral rekonsidera labele halo diskriminasaun sira nee, kria kondisaun neebe ba ema hotu, Komando ho Ministeriu Interiór atu haree ida nee,” nia koalia.
Nia afirma, kuandu halo diskriminasaun hanesan nee ona ne’e fó notasaun ida negativu nee mak sai mosu nee halo diskriminasaun negativu. Se Komando hatete dehan husi 500 atu rekruta nee purezemplu mane 300 feto 200 ne’e diskriminasaun ida sei bele konsidera maibe kuandu tau ona iha neeba feto hamutuk ho sira ne’ebé jerasaun patriota 20%, polísia nia oan 20% no feto 20% nee diskriminasaun ida negativa.
Nia argumenta, diskriminasaun mos ba feto, ida bazeia ba estatutu sosiál, tanba balun uluk aman luta nain, balun polísia no ida halo diskriminasaun bazeia husi ba jéneru tanba mane la tau 20% maibe feto tau fali 20% nee diskriminasaun bazeia bá jéneru.
Iha konferesia imprensa atu mosu ho levamta mos kestaun balun pelumenus pontu haat ne’ebé mak iha formulariu aplikante sira nian, liu-liu ba númeru 11-12 neebe iha neeba hatete iha neeeba deklarasaun husi Konselhu Kombatentes Libertasaun Nasionál, ba foto kopia kartaun identifikasaun pesoál no sertifikadu tama iha PNTL ba kandidatu sira nia oan husi inan aman, no rekezitu kandidatu tenke solteiru solteira. No iha neeba sira iha eliminasaun ba sira neebe ke iha moras HIV-SIDA, Tuberkuloza neebe kura tiha ona laos moras hela menus husi fulan 12.
Nia dehan, PDHJ levanta kestaun sira nee tanba afirmasaun sira nee la tuir prinsípiu konstituisaun, liu-liu Artigu 16 Konstituisaun neebe proibi diskriminasaun.
“Hau hakarak sita ita nia konstituisaun hatete sidadaun hotu-hotu hanesan iha lei nia oin no mos iha direitu obrigasaun hanesan no labele halo diskriminasaun ba ema ida tanba nia kulit, nia rasa, estadu Sivil, seksu, orijin etniku, nia lian, pozisaun sosial ka ekonómiku no hanoin polítika idiolojia, relijiaun ka koluisaun fízika ema ho mental,” nia dehan.
Tuir nia, konstituisaun proibi ema atu halo entidade estadu nian atu halo diskriminasaun, ema hotu-hotu tenke hatene liu-liu Governante sira hatene katak, desizaun polítika saida mak halo ka lei oan sira neebe halo atu regula sosiedade, prinsípiu sira nee tau iha lei nia laran, labele kontraria fali ho prinsípiu sira neebe iha konstituisaun.
Nia afirma, konstituisaun iha Artigu 50 mós rekonhese direitu sidadaun nian ba trabalhu ka servisu neebe ke iha neeba hatete katak aplikasaun ezersisiu direitu sira nee tenke garante igualdade ba ema hotu-hotu kondisaun hanesan.
Iha diploma Ministerial númeru 17/2025 Junhu iha prinsípiu balun neebe tuir Provedor haree katak nia kumpri artigu iha Konstituisaun Artigu 16 ne’ebé konkursu obedese prinsípiu selesaun pur meritu, liberdade de kandidatura no Igualdade de kondisoens oportunidade ba kandidatu hotu. Nee furak tebes-tebes, tanba afirma lo-loos iha neeba katak meritu, liberdade de kandidatura katak livre sira iha vontade mak rejista no kandidatu.
“Atu nia aman polísia ka nia aman Veteranu ka luta nain ka nia aman Funsionariu mos tenke liu husi kondisaun neebe ke hanesan laiha diskriminasaun, oportunidade ba ema hotu-hotu feto no mane tenke hanesan. Tanba Timor Leste nee konstituisaun Artigu 1 hatete katak Repúblika Demokrátika Timor Leste nee Estadu de Direitu Demokratiku rekonhese sidadaun hotu nia direitu hanesan.
“Ami hakarak husu ba Komando Jeral atu rekonsidera rekezitu sira nee, ema dehan ita halo diskriminasaun malorek, 20% jerasaun patriota, 20% polísia nia oan ita haree hanesan la furak, ida nee halo foer tiha ita nia Konstituisaun ida neebe ita hotu haree no rai barak mós haree katak konstituisaun neebe demokrátiku, progresivu neebe akomodativu respeita igualdade,” nia afirma.
(jen)
