BAUKAU, STLTIMORLESTE.com – Veteranu sira iha Munisipiu Baukau husu membru FALINTIL – Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL) komunga espiritu luta FALINTIL nian hodi salva nasaun no povu hanesan uluk FALINTIL sira salva povu no harii Nasaun Timor Leste.
“Mensajen ba F-FDTL foinsae sira tenke barani defende ita nia rai, ema seluk mai invade karik salva ita nia rai labele ema seluk mai ukun tan ita, uluk nee mak português ukun ita, agora nee uma ita mak ukun rasik aan ona,” deklarasaun nee hatoo husi veteranu Fernando “Beredu’u” Gusmão ba jornalista STL, iha Vila Antiga Buakau, Tersa (19/08/2025).
Veteranu nee konta, uluk FALINTIL luta libertasaun nasional hasoru kolonial português sira difisil too iha tempu okupasaun Indonezia difisil liu tan, tanba Indonezia mai ho meterial funu neebe konsidera avansadu oituan iha tempu neeba, maibe FALINTIL konsege atravez too prosesu oi-oin mak hanesan, muda FALINTIL ba CMRM no husi CNRM muda ba Unidade Nasional, maibe politika muda Unidade Nasional ba CNRT too hamosu eleisaun iha tempu okupasaun Indonezia manan nian independensia too transforma FALINTIL sai F-FDTL iha tinan 2002 neebe F-FDTL hamosu tan nia liras hanesan Komponente Aero, Komponente Naval no Komponente Terrestre ba objetivu atu asegura soberania Nasional.
Nia kontinua, prosesu pasadu ba luta libertasaun nasional FALINTIL laiha ekipa funu nian, maibe bainhira hamoris FALINTIL iha tempu kolonial hadau kilat husi tropa português sira hodi halo funu hasoru, nunee mos iha tempu okupasaun Indonezia hadau kilat, kilat musan, granat no seluk tan hodi hasoru Indonezia too Timor ukun rasik aan.
“Situasaun iha tempu neeba difisil, maibe ami hatudu duni brani hanesan mos Indonezia brani, Indonezia mak oho uluk ami hadau ami nia kilat, maibe ami mak oho uluk sira ami hadau sira nia kilat iha ai laran halo funu too manan,” Katak Beredu’u.
Nia rekonhese, iha faze ukun aan instituisaun F-FDTL hamosu nia liras nee vantajem diak, tanba bele asegura ona rai maran, tasi no kalohan, maibe prezisa aumenta tan iha sasan balun neebe konsidera segredu, tanba nee presiza aprende husi Nasaun seluk hodi hatuur aan sai loos no forte.
Veteranu Antonio da Costa “Derok Masin” salienta, iha loron 28 Novembru 1975 bainhira Timor-Leste selebra Indepedensia Unilateral husi kolonial português, maibe Indonezia la satisfas nunee iha loron 07 Dezembru 1975 lori rekursu funu nian invade iha Timor-Leste, maibe FALINTIL desorganizadu, tanba FALINTIL laiha esperensia kona-ba funu nian no laiha material funu nian no forsa FALINTIL la sufisiente atu responde atake husi politika Indonezia nian.
Nia kontinua konta, hafoin Indonezia too iha Dili loron 07 Dezembru 1975 no loron 10 Dezembru tinan hanesan parte madrugada nian tun iha Aeroportu Lanud Baukau ho prakelista rihub ba rihun no militar Indonezia seluk ho ekipamentus karoasaltu no material funu nian seluk tan husi batalhaun atus resin too iha Baukau.
Forsa FALINTIL neebe eziste iha Baukau, iha deit kompanhia ida pelutaun tolu, kada pelutaun membru FALINTIL nain 30 ho material funu la pontesial atu hasoru Indonezia, maibe konsege atake malu hafoin FALINTIL fila ba ai-laran, tanba hetan orientasaun husi Komando da Luta hafoin hamosu estratejia hodi reziste hasoru Indonezia, maibe kondisoens difisil neebe hasoru mak FALINTIL laiha kilat musan no kilat balu aat.
Husi nee deside organiza FALINTIL sira tun husi ailaran fila ba sidade hodi hakotu funu iha sidade, maibe situasaun nee la akontese, mezmu material funu neebe mihis ba dadaun nafatin firme hodi reziste.
“Ita hasoru iminigu ho nunee nee, tanba ho politika ita hakarak ukun aan, maibe tuir ita nia predisaun atu tahan material funu ema nian barak nee susar, maibe ita halo aniquidamento ba batalhaun Indonezia hadau kilat,” Dekor konta.
Segundu Komadante Komapanhia FALINTIL 114 nee sublina, asaltu sira neebe nia lidera kompanhia FALINTIL 114 halo hasoru inimigu, tanba hakarak hadau kilat husi Militar Indonezia hodi haforsa material funu FALINTIL nian hasoru Indonezia.
Nia argumentu, mezmu iha momentu neebe FALINTIL funu hasoru inimigu Indonezia laiha ekipamentu funu no forsa FALINTIL neebe limitadu, maibe hakarak funu, tanba FALINTIL iha segredu luta, la haree ba total inimigu barak ga ointuan, maibe prioridade mak hadau Komando, tanba nee estratejia neebe diak iha FALINTIL uza iha tempu neeba mak halo inbuskada ho matenek.
“Hau nia rekomendasaun mak nee, ita Nasaun kiik limitadu, ita laos hanesan Nasaun boot iha mundu nee, ita nia material guerra buat barak laiha, entaun importante mak ita tau aan loloos, labele manas iha neeba ita fo apoiu, manas iha nee ita fo apoiu ho liafuan deit mos labele, maibe tau aan neutral, se ita apoiu nia, nia liu nee diak, mais nia liu mos ita nia inimigu iha mundu barak ona, maibe iha klaran buka amigu,” Derok Masin rekomenda.
Veteranu nee salienta, Timor-Leste sei menus rekursu barak, nunee lalika intrese tau liafuan ba funu mundial sira neebe akontese, maibe hamrik hanesan nasaun kiik ida neebe buka belun deit hodi la kria inimigu iha mundu, tanba FALINTIL uluk luta fihir deit mak inimigu iha oin, nasaun seluk konsidera nuudar amigu.
Tanba nee husu Forsa Defeza Timor-Leste atu reziste no konsisten moto neebe difini iha selebrasaun ezistensia FALINTIL ba dala 50 iha 2025 nee.
Entretantu selebrasaun ezistensia FALINTIL ba dala 50 nee, ho tema habelar informasaun ba mundu no subtema FALINTIL identidade Nasional harii karakter Nasaun ida nian.
(tom)
