DILI, STLTIMORLESTE.com – Eis Primeiru Ministru no atual Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN, Mari Alkatiri konta istoria Timor Leste antes no tama iha 30 Agostu loron konsulta popular ba publiku.
Nia dehan, 30 Agostu atu akontese depois tempu naruk ho Eis Sekretariu Jeral Kofi Anana ia halo inisiativa oin oin, para bele iha negosiasaun entre Portugal, Indonezia ho Timor Leste.
Inisiativa ida nee mos iha sorin fali entre Timoroan iha Diaspora, no iha rai laran hasoru malu dala tolu dala rua, iha asutria uha dala 3 laiha konklusaun barak dala ikus liu mak ha deklarasaun ida katak, Timoroan sira iha diaspora atu vizita Timor Leste, esforsu para iha intendementu ruma entre Timoroan sira iha tempu neeba, hotu hotu vota afavor ba deklarasaun ida nee SekJer mak la konkorda atu asina.
“Tanba sa la konkorda tanba funu iha Timor Leste laos entre Timoroan maibe tanba Timor halo rezistensia total kontra invazaun okupasaun ineksasaun ilegal rejime Suharto nian iha Indonezia, hau mesak deit mak lakohi mai hotu hotu asina iha tempu neeba, iha tempu neeba hau mesak deit mak lakohi mai, Amu Bispu Dom Belo mak halo apelu mai hau ami hein hela Doutor mari Alkatiri atu hamutuk ho ami atu asina, liu loron ida no loron rua depois mak hau dehan hau bele asina haruka mai, molok hau asina hau hakerek hau rezerva total hau asina ho rezerva total atu la konkorda entaun hau asina,” dehan Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN, Mari Alkatiri ba jornalista sira, iha salaun Farol, Dili, Kuarta (27/08/2025).
Nia hatutan, iha tempu neeba duni Xanana ia Cipinan haruka kritika ba Alkatiri, Mari dehan laiha buat ida loron ruma bele hatete mak iha razaun no se mak laiha razaun no kontinua prosesu Portugal ho Indonezia kontinua husi kontaktu saida mak akontese iha 5 Maiu 1999 mudansa Governu iha Indonezia.
“Ita hatene katak iha 1998 mak Suharto monu loke dalan ba Habibie sai Prezidente Republika Indonezia mais iha 1998 duni mak akontese konvensaun Timorense diaspora, ema balu ba husi Timor duni, nasionalista balu konvensaun Timorense iha 1998 mak hari konselhu nasional rezistensia Timorense troka maubere ba Timorense para halibur nasionalista hotu hotu nemak konvensaun Timorense moris iha Abril 1998, liu fulan ida deit manifestasaun boot iha Indonezia Suharto Monu, ba vizita iha eziptu fila fali mos la augenta ona nia rejigna aan, tanba nee mak situasaun foun komesa akontes iha Indonezia, nivel internasional mos komesa presaun boot ba indonezia tanba krize ekonomiko asiatiko krize boot tebes,” katak Mari.
Fundador RDTL nee hatete, agora krize boot liu krize mundial tempu neeba Aziatiku, Indonezia presiza apoiu ekonomiku finanseiru boot tebes husi komunidade internasional banku Mundial FMI fo kondisaun ba Indonezia, maibe sira dehan bele fo apoiu maibe bainhira rezolve problema ho kestaun Timor Leste, ida nee mak halo Australia muda posizaun komesa prepara aan atu aseita mudansa rejime iha Timor Leste, nee mundu tomak ikus liu Prezidente Clinton Amerika mos muda nia pozisaun apoiu determinasaun Timor Leste nian.
Portugal husi 12 Novembru kedas komesa ativu tebes iha iha prosesu nee no saida mak akontese iha Maiu 1999 iha Nova Yorke Portugal Indonezia, ho mediasaun Eis Sekretariu Jeral Kofi Annan nia asina akordu ida importante tebes mais kontravez tebes.
“Hau dehan kontraves laos lider lideransa Timor an hotu mak simu akordo nee akordo 5 de Maiu se mak ba reprezenta Timor Leste iha neeba ema nain rua mak Joao Crascalao ho hau rasik ema babain neebe iha fatin hotu iha neeba, maibe tanba saida sira laiha iha neeba doutor Ramos Horta rasik iha fatin hotu hotu iha mais iha akordu nee nia laiha, nee para ita hatene istoria nee,” katak Mari.
Mari dehan, iha tempu nee Joao Crascalao lakonkorda ho akordu nee tanba nia hakarak referendum, maibe husi forsa Indonezia tenke sai uluk mak forsa internasional ida tama bele halo referdum lae perigozu tebes nia iha razaun.
“Hau simu mensajen duni husi Xanana katak para avansa tempu neeba prontu hau hatene realidade iha terenu, tanba FRETILIN mak hahu luta iha terenu, FRETILIN mak kontinua luta iha terenu no hatene katak povu hein deit oportunidade ida para atu koalia ho nia votu latauk mate, tanba nee mos hau mos apoiu akordo maski iha risku maibe apoiu husi nee ba oin situasaun hotu komesa aselera Xanana nia posizaun furak tebes katak, tenke lao ba oin tenke iha referendum nee mak referendum akontese 30 Agostu, maibe atu akontese antes tanba situasaun seguransa iha timor ladiak adia ba 30 Agostu,” dehan nia.
(eme)
