DILI, STLTIMORLESTE.com – Tribunal Judisial Primeira Instansia Dili liu husi leitura akordaun deside absolve arguidu Bendito Feitas inklui arguidu nain 10.
Prosesu ida nee iha arguidu nain 11 mak hanesan Bendito Dos Santos Freitas, Antoninho Pires, Fernando Mouzinho Gama, Danino da Cunha, Antoninho da Silva Pinto, Jorge Manuel Gusmão Pereira, Rodolfo Henrique Aparicio, Antonio Fransisco Xavier Ribeiro, Luis Mesquita Do Rego, Manuel Monteiro no Sergio da Silva.
Iha sala julgamentu laran Juiza Prosesu Jumiati Freitas deklara katak, kona-ba prosesu produs kaderneta pasaporte la fo prejuizu ba estadu.
Tribunal mos konsidera, la provadu arguidu sira nia aktu viola ho konsiente hodi fo benefisia ba sira nia aan no empreza.
No Tribunal konsidera arguidu sira nia aktu la viola regra aprovezionamentu neebe iha. Tribunal haree katak, orsamentu refere utiliza duni ba produs kaderneta pasaporte.
Tanba nee, Tribunal julga improsidente no absolve arguidu sira husi akuzasaun neebe iha.
Tribunal mos deklara, parte Ministeriu Publiku la konkorda bele halo rekursu tuir prazu neebe iha.
Tuir Advogadu Privadu, Pedro Camoes katak, absolve arguidu sira tanba konsidera akuzasaun la provadu.
“Absolve arguidu nain 10 inklui Bendito Freitas, atu dehan ba publiku katak faktus akuzasaun neebe mak parte sira aprezenta nee lalos, la provadu, uma vez la provadu, signifika ema sira neebe lori provas nee ho odiu no vingansa hasoru Bendito Freitas,” dehan nia ba jornalista sira iha Tribunal Dili, Segunda (13/10/2025).
Tuir nia, Tribunal haree dokumentus ida por ida, haree deklarasaun eskola hotu-hotu eskola tekniku vokasional sira iha Timor rona sira nia Diretor, rona mos arguidu sira ida-idak no ikus mai haree katak, akuzasaun sira nee ema la gosta aprezenta keixa.
Nia argumenta, liu tiha tinan sanulu resin haat, foin iha desizaun ida konkreta ba Bendito Freitas no nia funsionariu sira neebe mak uluk servisu iha lojistika no aprovezionamentu, no Diretor sira neebe ligadu ho funsaun publiku neebe iha. Tanba nee lamenta prosesu nee demora kleur prejudika pesoal no ema uza akuzasaun sira nee hodi kontra ema nia naran diak.
Nia dehan, Tribunal la haree iha sala no falha, tanba nee rejeita akuzasaun hodi fo livre ba arguidu sira hotu no konsidera akuzasaun Ministeriu Publiku la provadu, la iha provas konkreta envolvimentu sira nian atu halo prejuizu ho folin 10 mil ba Estadu atu benefisia ba empreza no benefisia ba sira nia aan, provas la iha.
No hateten momos katak, Ministeriu Edukasaun iha altura neeba halo duni produsaun ba kaderneta, no kaderneta sira nee tuir kurikulu neebe aprovadu iha 2014 no 2015 kuandu halo produsaun ba kaderneta sira nee, eskola Fatumaka no teknika iha Maliana uza, no eskola teknika Bekora uza, no Suai mos uza, la iha problema. Maibe tanba deit ema balu la hola parte iha Governu neebe lidera husi Bendito Freitas mosu mai kesar.
Tanba nee lori arguidu sira nia naran kontente ho desizaun Tribunal nian, hanesan Advogadu ezerse deit papel atu halo defeza diak ba sira, tanba direitu lo-loos nee sidadaun sira nian inklui arguidu sira nian. Nunee la provadu absolve, publiku sira neebe antigamente la gosta nonok deit. Durante nee ema barak koalia, sira halo buat ruma lalos, maibe buat neebe sira halo los hela, la iha provas konkretu kontra sira.
Camões dehan, lori ekipa Advogadu, nia lamenta ho ema sira neebe politiza kazu konkretu hasoru funsionariu sira neebe halao servisu diak iha sira nia knaaar loron loron.
Antes nee iha alegasaun nee Prokurador solisita ba iha Tribunal Koletivu atu kondena arguidu nain lima ho inisial hanesan Eis Ministru Edukasaun BdSF, arguidu ho inisial JMGP, RHA, AFXR no AP ho pen prizaun tinan lima.
Prokurador deside aplika pena prizaun tinan lima ba arguidu nain liman, tanba konsidera arguidu sira nia aktu prienxe ba iha krimi Partesipasaun Ekonomia no Abuzu Poder.
Ministeriu Publiku mos konsidera, husi arguidu sira nia aktu hodi ikus mai hamosu prejuizu ba Estadu.
Ba arguidu nain neen ho inisial FMG, DdC, AdSP, LMdR, MM, SdS, Ministeriu Publiku husu Tribunal atu aplika pena prizaun tinan 3 suspende ba tinan 4, tanba konsidera provadu arguidu nain neen komete krimi Administrasaun Danoza.
Enkuantu defeza husi arguidu BSF Pedro Camões husu Tribunal atu absolve nia kliente husi prosesu nee, tanba iha momentu neeba arguidu hatoo proposta autorizasaun ba iha Gabinete Primeiru Ministru. No ikus mai despaisu no karta ida husi Ministeriu Edukasaun ba iha Ministra Finansas kona-ba proposta autorizaun, hodi ikus mai realiza prosesu nee.
Defeza konsidera, aktu neebe nia kliente halo la viola regra, hodi husu absolvisaun.
Enkuantu Defeza Manuel Amaral husu Tribunal atu absolve arguidu sira, tanba nia entende katak, kaderneta neebe halo produsaun eskola Teknika ida utiliza hela kaderneta nee, no mos la iha prejuizu. No deklara sasin balu mos la entende kona-ba folhas iha kaderneta nee, tanba iha folhas balu fo hela espasu atu profesor sira bele prienxe valor estudante sira nian, tanba nee konsidera la viola buat ida. Konsidera MP mos la hatudu lo-loos provas kona-ba kaderneta hira mak utiliza no hira mak la utliza, tanba nee husu Tribunal atu absolve arguidu sira.
Aleinde nee, Defensor Publiku Jose da Silva deklara katak, husu atu absolve arguidu sira, tanba arguidu sira balu la partesipa iha prosesu tenderizasaun.
Rona tiha alegasaun, Tribunal adia ba loron seluk hodi rona desizaun.
Tuir faktu neebe arolha husi Ministeriu Publiku katak, kazu nee envolve husi arguidu nain 11.
Arguidu hirak nee servisu iha Ministeriu Edukasaun, iha momentu V Governu Konstitusional, neebe envolve ho atividade produsaun lista prezensa kaderneta nian, neebe la tuir nia regra neebe iha. No faktu nebee iha hatudu katak empreza produs deit lista prezensa kaderneta husi pajina 1 too pajina 36, maibe tuir lo-loos too iha pajina 40.
Tanba ne, ikus mai lista prezensa kaderneta neebe distribui husi Ministeriu Edukasaun ba eskola teknika vokasional labele utiliza tanba la tuir akordu kuantidade ba pajina nian.
Maske nunee, arguidu sira kontinua halo prosesu pagamentu ba empreza hodi fo prezuiju ba Estadu. Ho aktu arguidu sira nian, Miniseriu Publiku akuza arguidu sira BSF AP, FMG, DdC, autor material ba krimi abuzu poder neebe previstu iha artigu 297.
Arguidu BSF, AP, FMG, DdC, autor material ba krime partisipasaun ekonomia no negosiu neebe previstu iha artigu 299 Κodigu Penal.
Arguidu AdSP, JMGP, RHA, AFXR, LMdR, MM no SdS, autor material ba krime administrasaun danoza iha artigu 274.
Arguidu BSF, AP, FMG, DdC, proibe atu azerse funsaun publika durante tinan 5, bazeia ba artigu 85 husi Kodigu Penal.
Audensia julgamentu nee prezide husi Juiz Koletivu, João Ribeiro, Jumiati Freitas, Jose Gonsalves, Ministeriu Publiku reprezenta husi Prokurador Rogerio Viegas, arguidu hetan asistensia legal husi Defensor Publiku nain tolu no Advogadu nain ida.
Jornalista: Terezinha De Deus
Editor: Xisto Mendonça
