Selebra Proklamasaun Independensia, Horta: Halo Reflesaun

Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta. (Foto: STL/Emerenciana Pinto)

DILI, STLTIMORLESTE.com – Iha Komemorasaun Aniversariu ba dala 50 Proklamasaun Unilateral Independensia Republika Timor Leste nian, iha intervensaun Prezidente Republika Jose Ramos Horta dehan, selebra loron nee atu halo reflesaun.

Tuir PR katak, loron 28 fulan Novembru 2025, luta nain sira maioria la ho estudu universitariu neebe remata ona, sira barak mak “dropouts”, maibe hotu-hotu dudu husi buat ida neebe boot liu duke konhesimentu akademiku, no konviksaun neebe makaas katak Timor Leste merese atu sai livre.

Momentu neeba laiha diploma, maibe iha korajen atu imajina buat neebe imposivel, laiha esperiensia estadu nian, maibe iha serteza katak povu tomak iha direitu ba dignidade ba autodeterminasaun no ba respeitu entre nasaun sira.

“Loron ohin mak loron ida ba reflesaun no reverénsia. Loron ida atu ita hakruk ho respeitu ba Martir no Eroi sira independensia nian, ba vitima inosente sira, ba sira neebe maske iha ita nia leet, luta iha ita nia fileira, hetan akuzasaun nuudar traidor sira neebe liu tiha ona no sira neebe lao nafatin hamutuk ho ita,” dehan PR Horta iha nia diskursu iha Palasiu Governu, Sesta (28/11/2025).

PR Horta afirma, sira neebe nia naran hakerek iha istoria ka harii iha estatua sira iha nasaun tomak, no sira neebe sei sai anónimu ba nafatin, subar iha livru nia ninin no iha memoria nonok familia ka komunidade sira nian, maibe la ho sira ita nia liberdade sei nunka sai posivel.

Dala barak ho sakrifisiu sira nia moris rasik, harii aliserse sira neebe ita nia liberdade, ita nia direitu fundamental no ita nia Estadu Direitu Demokratiku ohin loron hela.

Nunee, eroi sira nee barak mak prezente iha fotografia sira neebe hatudu iha dalan sira sidade Dili nian no iha material ofisial sira neebe prepara husi komisaun organizadora ho lema, atu selebrasaun tinan 50 husi pasadu nian, garante mai ita konfiansa iha prezente no esperansa ba futuru.

Nia esplika, uluk knanain membru sira Governu 1975 nian, neebe tinan 50 liu ba partisipa iha leitura istorika proklamasaun ita nia independensia nian.

“Hau hanoin ho admirasaun klean, Eis Kombatente FALINTIL sira neebe iha ai-laran no iha klandestina, lori todan neebe toos liu husi rezistensia armada, no hanoin hikas ho onra boot, sira neebe mate tiha ona no ita kumprimenta ho gratidaun sira hotu neebe lao nafatin hamutuk ho ita, hodi kontinua serbi nasaun ho aten barani, dedikasaun no sentidu misaun nian neebe nunka nakdoko,” dehan PR.

Nia konsidera, entre sira nee no barak seluk tan neebe nia naran labele inklui iha lista ruma, mak forsa lo-loos ita nia istoria nian, forsa ida neebe halo husi silensiu, sakrifisiu no domin ba nasaun.

No fotografia sira neebe namkari iha sidade hanesan omenajen simboliku ida, maibe nunka kompletu. Fotografia sira la kapta raan, kosar no matan-been hotu-hotu neebe forma ita nia Luta Libertasaun Nasional.

Nia sublina, oin barak sei sai anónimu ba nafatin, lian barak lakon ona la ho rejistu, ain hakat barak mak lakon iha foho no foho-leet sira rezistensia nian. Maibe hotu-hotu, maske sira neebe la mosu ka la temi iha diskursu sira, moris nafatin iha ita.nia povu nia memoria klean no iha aliserse invizível ita nia liberdade nian.

Tanba ne mak ohin ita evoka mos figura sivil no relijioza boot sira neebe ho korajen moral no ho vizaun umanista, halakon tinan nakukun sira okupasaun nian.

“Hanoin hikas knaar igreja Katólika nian liu husi Monseñor Dom Martinho da Costa Lopes neebe labele haluha, Bispu Dom Filipe Ximenes Belo no mos personalidade sira hanesan Fernando Lassama de Araújo, João Carrascalão no Mário Carrascalão, entre sira seluk ho dalan oin-oin, maibe unidu husi domin ida deit ba país no determinasaun ida deit hodi asegura liberdade no konstrusaun ba baze sira Estadu Timorense nian,” katak PR Horta.

Ohin ita selebra prezente Timor Leste ida livre, soberanu no independente.ba futuru neebe ita hakarak no iha kapasidade tomak atu harii futuru ida ho prosperidade hamutuk, dezenvolvimentu kontinua no afirmasaun internasional ba Nasaun modernu ida, respeitadu no seguru iha nia fatin iha mundu, integradu tomak iha ASEAN no komunidade internasional sira nian.

PR profunda iha diskursu, Timor Leste ida neebe la husik atu dadur ho korrente pasadu nian neebe hili, ho maturidade no grandeza, rekonsiliasaun jenuina ho ita nia nasaun vizinhu sira Austrália no Indonézia ho ita nia parseiru dezenvolvimentu sira no ho nasaun belun sira neebe ita iha namkari iha mundu tomak.

Nia dehan, Timor Leste ida neebe lao ba oin ho konfiansa, solidariedade no determinasaun hodi konsolida pas, justisa no progresu ba Timoroan tomak.

Iha fatin hanesan, Komunidade Moises Dos Santos dehan, importante komemora loron ida nee, tanba sai ona hanesan loron istoriku.

“Kada tinan ita sempre komemora hodi hanoin hikas katak, loron ida nee sai ona hanesan loron istoriku ba povu doben Timor Leste,” dehan nia.

Nia afirma, ho komemorasaun nee hatudu katak nasaun Timor Leste komesa maduru ona, ba futuru hadia dezenvolvimentu diak liu tan, atu povu bele sente iha mudansa ba dezenvolvimentu.

Jornalista: Terezinha De Deus
Editor: Xisto Mendonça

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *