Xanana: Negosiasaun Fronteira Maritima RI-TL Kontinua 2026

SIMU - Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmao to’o fila fali iha Dili depois ho ekipa Timor Leste halo negosiasaun Fronteira Maritima iha Jogyakarta (Indonesia) iha 10 Dezembru 2025. Iha imajen nee, Vise Primeiru Ministru Ministru Koordenador ba Asuntu Sosial no Ministru Dezenvolvimentu Rural no Abitasaun Komunitaria, Mariano Assanami Sabino no Sekretariu Estadu Asuntu Toponimia no Organizasaun Urbana (SEATOU), Germano Santa Brites akompanhia Primeiru Ministru, Xanana Gusmao hakat ba Salaun VIP Aeroportu Internasional Prezidente Nicolau Lobato, Komoro, Dili. (Foto: STL/Mikael Mali Mau)

DILI, STLTIMORLESTE.com — Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão hatete, negosiasaun ronda daruak ba fronteira marítima entre Timor Leste (TL) no Republika Indonezia (RI) sei kontinua iha fulan Abril tinan 2026.

Xefe Governu hato’o lia hirak nee liuhosi konferensia imprensa iha Sala VIP Aeroportu Internasional Prezidente Nicolau Lobato, Komoro, Dili, Kuarta (17/12/2025) hafoin fila hikas husi Indonezia hodi halo negosiasaun Fronteira Maritima entre TL-RI iha Jogyakarta.

Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmao neebe akompanhia husi Sekretariu Estadu Komunikasaun Sosial (SEKOMS) Expedito Dias Ximenes no Vise Primeiru Ministru no Ministru Koordenador ba Asuntu Sosial no Ministru Dezenvolvimentu Rural no Abitasaun Komunitaria, Mariano Assanami Sabino, esplika katak iha negosiasaun Fronteira Maritima nee, xefe delegasaun Indonezia nian ho ninia maneira abertura hodi fo biban ba ekipa TL diskute buat barak.

“Hau bele dehan katak diskusaun pozitiva tebes katak ita simu malu iha enkontru formal sesaun dahuluk nian no ekipa rua hatudu espiritu kooperasaun neebe diak tebes,” katak Xanana.

Nia hatutan tan katak viajen servisu ba iha Jogjakarta nuudar pasu dahuluk hodi halo enkontru formál ba negosiasaun fronteira marítima ho Indonézia. Maibe, la bele hanoin katak prosesu sira nee fasíl no lalais deit tanba atu ukun-an dezde portugés sira sei iha nee mós fatin barak hanesan fronteira marítima no terrestre sei nafatin iha problema.

Maibe, katak Xanana, ho xefe delegasaun Indonézia nian neebé ho ninia maneira abertura hodi fó biban ba ekipa TL nian diskute buat barak no nia bele dehan katak diskusaun pozitiva tebes, tanba ekipa rua simu malu iha enkontru formál sesaun dahuluk nian.

Xanana mos dehan, maske negosiasaun nee kleur maibé ho espiritu kooperaaun husi parte Indonézia, entaun sei akontese tan negosiasaun fronteira marítima nee iha fulan-Abríl 2026, tanba sira sei iha siklu relijiozu nian entaun iha determina fulan-Abríl tinan 2026 mak iha fali enkontru formál entre ekipa nasaun rua nian.

Xanana dehan, negosiasaun fronteira maritima segunda ronda neebé halao iha Jogjakarta, iha 10 Dezembru nee, lori satisfasaun ba ekipa negosiadór husi TL ho RI tanba konsege koalia ba malu ho diak hodi simu ideia no iha vontade atu avansa ba etapa tuir mai.
Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão haktuir tan katak durante prosesu negosiasaun fronteira maritima iha ronda daruak nee ekipa husi parte rua hatudu vontade boot neebé hakarak tebe-tebes atu rezolve duni fronteira marítima rai rua nian.

“Hau labele koalia buat bara-barak tanba formalmente ita foin hahú agora iha Jogjakarta. Nee duni, hau espera katak negosiasaun tuir mai iha fulan-Abríl 2026 no tinan oin sei bele dehan buat ruma. Hau labele dehan hau kontenti tebes maibé satisfeitu tanba ita haree katak ita bele koalia bá malu, bele simu ideias bá malu. Ida-nee mak prinsípiu diak ida iha negosiasaun neebé difísil kona-bá fronteira marítima,” hatete Xanana.

Enkuantu negosiasaun formál segunda ronda kona-bá Fronteira Marítima iha Jogjakarta halao durante loron-tolu hahú husi loron 08-10 Setembru 2025 no taka ho asina akta husi Xefe delegasaun nasaun rua nian.

TL asina hosi atuál Diretora Ezekutiva Gabinete Fronteira Terestre no Marítima (FTM), Elizabeth Exposto no husi Indonézia asina hosi Diretór Jerál Asuntu Jurídiku no Tratadu Internasionál sira, Ministériu Negósiu Estranjeiru, Embaixadór L. Amrih Jinangkung.

Depois enkontru negosiasaun Fronteira Maritima, iha loron Kinta (11/12/2025) Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmao ho nia komitiva vizita Sede Sekretariadu ASEAN, Salaun Nusantara, Jakarta (Indonezia).

Bainhira too iha Sede Sekretariadu ASEAN, Sekretariu Jeral (Sekjer) ASEAN, Kao Kim Hourn no fo benvindu ba Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão iha Sede Sekretariadu ASEAN, Salaun Nusantara, Jakarta.

Sekjer ASEAN, Kao Kim Hourn konsidera prezensa TL iha ASEAN lori enerjia foun no hametin solidariedade rejionál.

Pájina ofisiál Gabinete Primeiru Ministru nian, neebé STL asesu, haktuir katak iha nia diskursu, Sekjer Kao Kim Hourn subliña importánsia integrasaun tomak TL nian iha komunidade ASEAN nian, reflete maturidade relasaun no kooperasaun rejionál.

“Ita-boot nia prezensa iha nee ohin hatudu kompromisu neebé la nakdoko governu TL nian nuudar membru ASEAN”, tenik Kao Kim Hourn.

Sekjer ASEAN bolu adezaun TL nian nuudar marku istóriku ida ba rejiaun nee no reforsu ida ba prinsípiu sira ASEAN nian kona-ba pás, kooperasaun, no respeitu ba malu.

Nia afirma katak TL lori vantajen estratéjiku ba ASEAN, hahú hosi demografia dinámika no tradisaun kulturál oioin too lokalizasaun jeográfika ida neebé hametin konetividade iha Sudeste Aziátiku no Indo-Pasífiku.

“Ekonomia ida neebé buras no infraestrutura dijitál neebé buras permiti TL kontribui ba ajenda inovasaun nian no ba prioridade sira dezenvolvimentu rejionál nian”, nia hatete.

Durante períodu observadór nian, TL ativu ona iha pilár tolu komunidade ASEAN nian no programa konetividade nian, hodi harii fundasaun forte ba adezaun tomak.

Sekjer Kao Kim Hourn destaka nasaun nia kompromisu ba valór sira neebé fahe, diálogu konstrutivu, no parseria konkreta sira, neebé hasae kapasidade ASEAN nian hodi rezolve dezafiu rejionál sira no mantein pás no estabilidade.

Sekjer ASEAN subliña katak TL nia partisipasaun ativu sei hametin integrasaun rejionál, inovasaun, no inkluzividade. Ho nia populasaun joven neebé enérjiku no iha talentu, nasaun nee hein atu sai motor ba inovasaun no lideransa foun ba ASEAN.

“TL nia perspetiva no esperiénsia sei aprofunda ami nia komprensaun koletiva no hametin ami nia kapasidade hodi hasoru kompleksidade estratéjiku sira iha futuru”, nia hatete.

Sekjer Kao Kim Hourn destaka Primeiru-Ministru Xanana Gusmão nia papél iha istória modernu TL nian, hahú hosi lidera rezisténsia populár too sai Prezidente no Primeiru-Ministru, harii pás, estabilidade, no demokrasia.

Nia afirma katak Xanana Gusmão nia lideransa iha negosiasaun marítima, dezenvolve ekonomia azúl, no harii instituisaun estadu nian aumenta valór signifikativu ba ASEAN.

“Prezensa Xanana Gusmão nian laós deit nuudar observadór, maibé nuudar parseiru tomak hodi hakerek kapítulu foun iha istória ASEAN nian”, tenik nia.

Nia subliña katak rejiaun nia diversidade maka forsa boot liu ASEAN nian, no unidade maka dalan neebé seguru liu ba progresu.

Iha biban nee, Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hatoo diskursu polítika ida neebé destaka TL nia kompromisu no apoiu tomak ba ASEAN nia servisu, partikularmente bainhira ASEAN hahú implementa ASEAN 2045: “Our Shared Vision.”

TL ofisialmente sai nuudar membru ba dala 11 husi Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN) iha loron 26 Outubru 2025, liuhusi serimónia asina Deklarasaun Adezaun Timor-Leste ba ASEAN, neebé akontese iha Serimónia Abertura Simeira ASEAN ba dala 47 iha Sentru Konmpusaun Lur Lur (CLC), Malázia.

Asinatura ba deklarasaun nee halao husi líder nasaun membru ASEAN sira, mak hanesan, Primeiru Ministru Malázia, Anwar Ibrahim, Sultan husi Brunei Darussalam Haji Hassanal Bolkiah, Prezidente Indonézia Prabowo Subianto, Primeiru Ministru Tailándia Anutin Charnvirakul, Primeiru-Ministru Kambodia, Hun Manet, Primeiru-Ministru Lao Manet, Primeiru-Ministru Sindonex Sindo Vietname, Pham Minh Chinh, no Primeiru Ministru Timor-Leste, Kay Rala Xanana Gusmão, asiste husi Sekretariu Jeral ASEAN, Kao Kim Hourn.

Tuir observasaun STL nian iha terenu hatudu katak bainhira Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmao tun husi avian Aero Dili, simu direita husi Vise Primeiru Ministru, Mariano Assanami Sabino no Ministru Transportasaun no Komunikasaun, Miguel Manetelu. Depois Xanana kaer liman ho membru Governu sira neebe hein iha dalan tama salaun VIP Aeroportu Dili.

Jornalista: Mikael Mali Mau
Editor: Mikael Mali Mau

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *