DILI, STLTIMORLESTE.com – Komando FALINTIL-Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL) husu ba membru militar sira atu halakon violensia domestika iha familia militar nian, hodi pratika deit familia ida diak ba malu, nunee labele halo beibeik violensia iha familia nia laran.
Liafuan nee haktuir husi Xefe Estadu Maior Jeneral F-FDTL Tenente Jeneral, Domingos Raul “Falur Rate Laek” hafoin abertura atividade edukasaun sivika konaba igualdade jeneru nian ba membru sira iha Kuartel F-FDTL Fahuhada, Sesta ( 19/12/2025).
“Ita halibur ohin laos atu diskute tatika funu nian, nomos manobra operasional sira iha terrenu. Ita iha nee atu aborda “frente batalla nian” importante liu iha ita nia nasaun no ita nia instituisaun mak familia. Objetivu husi sesaun reflesaun ida nee klaru no nobre, atu fahe esperiensia, hametin lasu no liu-liu halakon sofrimentu violensia domestika iha ita nia família militar nia laran.
Tuir Falur katak, iha kontestu no dezafiu sira hatene katak vida militar laos profisaun baibain ida maibe nee missaun. Ida-nee ezije auzensia sira neebe naruk, impoin estrese iha silensiu no obriga sakrifisiu neebe dala barak monu iha sira neebe hela iha uma nia kabas feen no inan sira.
“Ita la ignora realidade iha liur, ita moris iha tempu neebe susar tebes. Difikuldade ekonomika sira tuku odamatan, kustu moris nian sae ba bebeik, no presaun kultural sira dalaruma hasoru malu ho nesesidade sira moris modernu nian. Fator sira nee falta rekursu, ka pezu husi tradisaun neebe interpreta sala hamosu tensaun, maibe hau hakarak liman labele hasoru imi nia kaben”, nia esplika.
Nia informa, farda neebe membru uza hanesan símbolu onra dehan, laiha susar ekonomiku no laiha “tradisaun”, justifika hodi foti no protesaun nian atu hafoer ida nee ho violensia iha uma laran rasik maka dezonra boot liu.
Nia fo hanoin, pilar neebe importante mak komunikasaun, transparansia no fiar oinsa kombate inimigu silensiozu ida neebe estraga uma-kain.
“Ho kilat neebe halo ita sai forte mak: disiplina, valor sira no fiar hau dirije ho afetu espesial, ba feto sira neebe prezente iha nee. Dala barak ita-boot sira maka “Komandante Lojístika no Morál” familia nian. Lina defeza dahuluk maka komunikasaun. Komunikasaun neebe laos hakilar, maibe diálogu”, nia koalia.
Daruak maka transparensia, uma-kain ida neebe laiha segredu konaba finansas, ansiedade,ka rutina sira maka uma-kain ida neebe blindadu hasoru deskonfiansa. No fundamentalmente labele haluha prinsípiu Kristaun sira. Família nuudar instituisaun neebe lulik.
“Kristianiszmu hanorin ita katak domin iha pasiénsia, laran-diak, no labele laran-moras. Xefe loloos família nian, mane ka feto, mak ida neebe serbí, neebe tau matan no neebe proteje. Sira neebe uza forsa fiziku hodi impoin autoridade lakon kedas sira nia autoridade moral”, nia fundamenta.
“Ohin ita sei iha privilejiu atu rona husi feen militar sira neebe liu husi sira nia reziliénsia, hetan ona dalan ba armonia. “Prátika diak” sira nee laos teoria,sira nee maka esperiensia moris nian. Hau enkoraja ita-boot sira atu rona ho fuan, aprende ba malu. Haree oinsa jestaun matenek ba orsamentu família nian,”nia hatete.
Nia mos enkoraja, pasiensia iha momentu tensaun no orasaun hamutuk bele hamenus konflitu sira molok sai aat liu. Solidariedade feminina neebe prezente iha nee tenke sai rede apoiu, se ida monu, ida seluk foti. Ema ida labele terus iha silensiu mesak.
“Ba hau nia maluk mane sira, imi nia forsa sukat ho kontrola-an, laos ho agresaun. Respeitu ba ita-boot sira nia feen maka respeitu ba ita- boot sira nia farda rasik. Ba señora sira: sai metin ka firme iha imi-nia dignidade. Komunikasaun neebe diak maka xave, maibe nunka simu bainhira ita-boot sira nia integridade hetan violasaun,” nia sujere.
Nia tenik, hein katak sesaun ida nee bele serve atu hafoun ita nia komitmentu ba “Laos-Violensia”.
Jornalista: Jeniche da Costa
Editora: Domingas Gomes







