BAUKAU, STLTIMORLESTE.com – Komunidade Bairu Ina Boba iha Aldeia Uligata, Suku Afasa, Postu Administrativu Kelikai Antigu, Munisipiu Baukau, preokupa implementasaun projetu husi Programa Nasional Dezenvolvimentu Suku (PNDS) iha Suku Afasa, tanba deskonfia hamosu korupsaun.
Liu husi konferensia imprensa Porta Voz, Carlos Filipe Ximenes informa, orsamentu husi PNDS tinan 2023 neebe Ministeriu Administrasaun Estatal preve ba Suku Afasa hamutuk rihun US$ 28.000.00 atu halo reabilitasaun estrada rural, diresaun husi area Loibalari too Budefu ho tipu cor sementi ba medida metru 600. Servisu cor estrada ho sementi hahu kedas iha tinan 2023 no tuir planu servisu iha projetu refere ho durasaun fulan 3 neebe tuir data neebe iha atu termina iha tinan 2023, maibe too ohin loron projetu reabilitasaun nee la finaliza no sementi saku 50 no material seluk tan hetan estragus, tanba projetu refere abandona no deskonfia Xefe EIP PNDS iha Suku Afasa, neebe responsabiliza ba projetu refere utiliza orsamentu neebe aloka ba projetu refere ba ninia nesesidade privadu.
“Ami komunidade, Suku Afasa, Aldeia Uligata lamenta tebe-tebes, katak tuir informasaun kado ai medida 4X6 75 batang, Sr Xefe EIP atu halo konstrusaun dapur privadu, selu osan PNDS nian ho montante US$ 300,00 no ikus ami buka tuir hetan kupon iha tezoreiru daruak nia liman iha evidensia,” Carlos katak liu husi konferensia imprensa neebe iha Boeira Uligata, Afasa, Segunda (29/12/2025).
Nia sublina, komunidade Bairu Ina Boba nia observasaun ba projetu estrada refere mos la tuir dezenhu neebe iha, tanba tuir dezenhu ba projetu estrada refere ho tipu cor roda kareta nia fatin husik parte klaran ateru deit ho rai, maibe ekipa PNDS Suku Afasa foti dezisaun tuir sira nia hakarak hodi cor tomak.
Aleinde mos konstrusaun Uma Naroman ba Povu (UNP) neebe konstrui iha tinan 2022 hamutuk uma 9 kuaze konklui ona, maibe la kompleta ho mobiliariu hanesan kama no seluk tan, inklui la halo avaliasaun no ofisialmente inagura konstrusaun UNP, maibe parte Autoridade Suku no ekipa PNDS entrega ona UNP ba benefisiariu sira.
Nia katak, hahalok nee konsidera ekipa PNDS Suku no Autoridade Suku laiha seriedade no transparansia ba konstrusaun UNP faze daruak nian, tanba konstrusaun UNP faze dahuluk nian iha Suku Afasa kompleta ho mobiliariu molok entrega ba benefisiariu sira.
“Tanba sa mak uma 9 nee laiha mobiliariu prezisa klarifikasaun ba ami komunidade, uma nia medida 7X6 hanesan no osan US$ 17,000.00 hanesan tansa sa mak laiha mobiliariu, balu hetan no balu la hetan, ho razaun sauda,” Porta voz nee konfuzaun.
Porta voz nee komenta, aleinde nee mos konstrusaun edifisiu eskola ensinu baziku primeiru, segundu no terseiru siklu Eubere, medida naruk metru 23 luan metru 9 ho valor orsamentu rihun US$ 44 neebe progresu fiziku finaliza ona, maibe seidauk kompleta asesoria balu, tanba la keramik tuir dezenhu no BoQ neebe iha, maibe la halo avaliasaun ba projetu refere.
No seluk tan mak ekipa PNDS Suku Afasa, deve rental foto kopi husi tinan 2022 too 2024 ho montante orsamentu US$ 400.00 seidauk selu.
“Ami komunidade husu Ministru Administrasaun Estatal urujente halo investigasaun klean, kona-ba orsamentu neebe ekipa PNDS no tekniku sira implementa iha Suku Afasa, tanba nakonu ho korupsaun,” Porta Voz, Carlos rekomenda.
Iha fatin hanesan, komunidade Aldeia Uligata, Eurico Ximenes Filipe Belo la menta tebes ho projetu sira husi PNDS iha Suku Afasa liu liu iha Aldeia Uligata, tanba la tuir mata dalan PNDS nian neebe iha.
“Obra estrada nee siklu 4 nee distansia 600 metrus too ohin loron seidauk remata ami la mentavel tebes, tanba projetu nee atu fo benefisiu ba povu atu asesu merkadu no postu saude, maibe realmente projetu nee la implementa too ohin no sasan barak mos hetan estraga,” nia katak.
Eurico preokupa ho Autoridade Suku Afasa, tanba defama katak komunidade Bairo Ina Boba mak impede projetu refere, maibe nee la loos, tanba povu prezisa projetu refere atu mantein lao too finaliza, maibe finalmente projetu paradu.
Tuir Eurico projetu refere sei la kontinua tan ona, tanba rai henek no semente neebe mobiliza ba projetu refere neebe daudaun rai iha area Boe-Ira kuaze hetan estragus no UNP 9 neebe implementa kuaze konklui ona, maibe laiha mobiliariu enkuantu UNP faze dahuluk kompleta ho mobiliariu.
“Tanba nee ami husu KAK liu liu ba Ministeriu Estatal Prezidente Autoridade Munisipal, bele imediatamente halo investigasaun ba projetu siklu 4 nian inklui uma UNP 9,” Eurico rekomenda.
Hatan ba kestaun nee, Xefe Suku Afasa Joaquim Fernandes Ximenes katak, projetu reabilitasaun estrada neebe implementa iha tinan 2023 husi area Darla too area Budefu antes nee atu cor ho distansia 600 metru, maibe dadus ba estrada refere hetan verifikasaun hikas husi tekniku PNDS nunee redusaun implementa deit metru 300.
“Cor nee iha klaran nee atu husik tiha, cor mak iha ninin loos no karuk deit, maibe depois karreta trek liu la diak entaun ami enkontru para cor tomak ho nia orsamentu loloos neebe aloka husi PNDS rihun US$ 26 laos US$ 28,” Joaquim informa.
Autoridade Suku nee rekonhese, projetu refere finaliza tarde, tanba implika husi iklima, maibe daudaun finaliza ona ho progresu 100%, maibe seidauk enkontru ho Komunidade, tanba kestaun tempu, maibe sei enkontru ho komunidade iha tempu besik.
Nunee mos UNP 9 neebe komunidade kestiona, progresu fiziku 100% ona, maibe seidauk kompleta ho mobiliariu sira, tanba seidauk halo avaliasaun ho ekipa PNDS Suku, maibe bainhira realiza ona avalisaun mak haree orsamentu ba konstrusaun UNP refere sei iha restu, mak sei kompleta ho mobiliariu sira, tanba nee benefisiariu sira nia direitu.
Aleinde nee mos Xefe Suku Afasa rekoinhese, konstrusaun edifisiu eskola Eubere tuir dezenhu BoQ nahe keramik, maibe konstrusaun finaliza ona 100% asesoria hanesan keramik seidauk nahe, tanba nee sei koordena ho tekniku PNDS halo sustifikasaun ba asuntu refere.
Nomos kona-ba xefe EIP foti osan projetu PNDS nian hodi utiliza ba ninia nesesidade privadu hanesan konstrui dapus, Autoridade Suku laiha evidensia ba asuntu refere.
Jornalista: Tomas Reis
Editora: Carme Ximenes







