AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão nuudar Entidade Tuteladu no Superintendente ba RAEOA husu ba Atoni oan sira hotu, liu-liu funsionariu sira hotu atu servisu hamutuk, lori Oecusse-Ambeno ba oin. Hahu ohin komisaun sei vizita kada instituisaun hodi halo avaliasaun servisu kada institusional hodi hatene ninia progresu no dezafiu.
PM Kay Rala Xanana Gusmao liu husi ninia deskursu iha enkontru Alargada ho Membru Guvernu, Membrus Autoridade RAEOA ho Funsionariu RAEOA tomak konaba dezenvolvimentu iha RAEOA, Iha salaun Konvensaun Palaban, Suku Costa, Postu Administrativa Pantemakasar, Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA), Segunda (19/01/2026).
“Ohin aproveita imi barak iha nee, atu fo hatene katak, ohin la ultimaves ka dala ikus fo tempu ba imi, maibe atu fo tempu ba imi hodi halao imi nia knaar tanba iha enkontru ohin nee, ema barak loos, ita hotu tenke tau iha ulun, tau iha neon n, tau iha fuan. Tinan kotuk ita selebra tinan 50 deklarasaun unilateral, tinan 50 liu tiha ona, maibe liu loron 9, mosu invasaun iha loron 7 de Dezembru 1975, povu tomak nia terus, ho nia terus ho nia vontade mate mos ba nafatin, ba rai ida nee ho mehi katak ukun rasik aan, rai nee tenke lao ba oin, povu mos tenke moris ho diak. Iha tinan 24 nia laran, hau haree ema barak iha nee, mesak joven hotu, tanba nee maka importante atu fo lembra ba imi, iha tinan 1999, joven balun sedauk moris, balun foin tinan tinan 2, mais tinan 1999 la fasil, ema barak mos mate hodi povu deside, duni sai tiha husi ita nia rain,” dehan PM Xanana.
Nia dehan, sei povu mak deside, povu mak terus, povu mak hatudu koprimisiu, nia rezilensia neebe boot, mate mos ba nafatin, balu neebe sei moris dehan tenke tuir sira nia ain fatin, ho ida nee maka ohin loron TL ukun rasik aan. Tinan 24 povu hatudu katak sira bele, tanba hotu-hotu hanoin ida deit, hanoin ukun rasisk aan.
“Iha fulan Maiu tinan ida nee, ita sei selebra tinan 24 ita nia restaurasaun ita nia ukun aan, tinan 24, iha tempu resistensia no tinan 24 ukun rasik aan, iha tinan 24, iha ukun aan, ita halo ona saida ba rai ida nee. Povu Atoni hetan ona buat ruma diak, neebe senti katak ukun aan, terus uluk nee valepena, tanba terus uluk nee, agora sente diak dadauk ona?. Hau husu ba Oecusse hamutuk ba, tuur hamutuk diskuti ba, tanba Oecusse iha imi atoni oan sira nia liman, tanba nee husu atu hamutuk, organiza ba malu, hodi halo serbisu ba povu ninia nesesidade,” afirma PM Xanana.
Nia dehan, loron ohin importante reflesaun ninian, iha setores ketak-ketak loke dalan, atu halo saida, bain hira tuir matenek neebe atoni oan sira iha.
Iha biban nee, Prezidente Autoridade RAEOA, Regio da Cruz Salu hatoo benvindo ba PM Xanana ho Ministru no ministra sira hotu mai Oecusse.
“Ohin halao serimonia abertura ida nee, depois komisaun sei vizita kada instituisaun idak-idak neebe estabelese ona iha Oecusse. Kada tinan ita halo avaliasaun no dezempenhu funsionariu sira hotu, maibe nunka halo avaliasaun institusional atu hatene atu hatenee ita nia kresimentu institusional nia serbisu lao too neebe ona, nia stagnante nee iha neebe. Avaliasaun nee importante iha PM nia oin, atu hatene tanba ita iha faze re-organizasaun ba RAEOA, wainhira IX hahu iha tinan 20243, saida maka akontese iha kestoens lubuk ida hahu husi tinan 2023, too 2025 ita halo avaliasaun institusional internal, koalia ba Oecusse nia diak ba future Oecusse no TL nian,” dehan PA-RAEOA, Regio da Cruz Salu.
Nunee mos Ministru Administrasaun Estatal (MAE), Tomas do Rosariu Cabral dehan, hafoin halo avaliasaun ba kondisoens minimu iha rai boot neeba, atu hatene no sukat, delegasaun kompetensia no serbisu sira nee lao halo nusa.
“Ohin ita mai iha Oecusse akompanhia PM Xanana ho Ministra Finansas, Ministru Administrasaun Estatal no Ministru Planeamentu Investimentu estratejiku (MPIE), ho Prezidente Komisaun Funsaun Publiku halo avaliasaun serbisu iha instituisaun estadu sira tanba iha rai boot neeba halo ona avaliasaun ba kondisoens Minimu iha kada instituisaun,” dehan MAE, Tomas do Rosario Cabral.
Nia haktuir tan katak, liu husi avaliasaun institusional nee, atu hatene no sukat, delegasaun kompetensia no delegasaun serbisu sira nee, sira lao halo nusa, tanba nee maka ohin mai fali iha Oecusse, sei distribui ekipa tuir dokumentus neebe sei entrega ba kada instituisaun iha Oecusse, hodi priense tuir kriteria, halo komentariu.
“Ita fahe ekipa 3 ou 4, ba ekipa rekursu umanus no finansa, ekipa ida, infraestrutura ekipa ida, ba governasaun sira too suku, nee ekipa ida, tanba iha suku ita iha funsionariu 4 kedan iha neeba lao ka lae, enkontru komunitaria sira halo ka lae, konselhu koordena, halo ka lae. Laos ami mai atu hanorin ita boot sira, ami mai atu lao fali koordenasaun serbisu nee. Rekursu neebe ita iha, kapasidade ba jestaun, planeamentu tuir regras ka lae, rekomendasaun camara de contas nee, iha rai boot no iha Oecusse, orsida maka ita haree, tenke tau hotu iha portal municipal, ita bele haree no hadia fila fali,” dehan nia.
Nia dehan, iha formulariu sira nee, Diretor sira tenke deklara loloos no tenke iha dokumentus komparativus no iha komentariu husi Diretor ba serbisu sira no ikus liu ekipa tekniku halo rezumu jeral ida, maka hetan pontuasaun iha sufisiente, bom ou muinto bom, nunee sei aprezenta kona ba programa neebe atinji ona, saida maka seidauk atinji, transparensia iha nee.
“Ami halo avaliasaun institusional iha rai boot neeba, balun kritika dehan ida nee tuir loos hau la halo ida nee, maibe sumariu ikus liu nee hatudu iha neeba. Iha rai boot neeba, barak liu maka korespondensia, prazu nee loron 3 deit, bele too fulan, balun mate deit iha gabinete, kazuais barak teb-tebes maka ita la kontrola, nivel salariu ita la konsege kontrola, tanba nee ita atu tama ona ba sistema, nee nia regras nee iha, liu-liu orsamentu, rekrutamentu funsioariu publiku tama mai iha nee, tanba makina estadu todan teb-tebes, tanba nee ohin ami mai iha nee akompanha PM Xanana hodi rona orientasaun, iha Oecusse-Ambeno tinan naruk la halo ida nee, ohin mai halo avaliasaun iha Oecusse,” dehan nia.
(jos)
