SUISA, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta hatete, Timor Leste (TL) sai vitima tanba laiha lejislasaun radikal hodi kontrola importasaun plastiku iha rai laran.
Vizita Trabalhu iha Suisa, Prezidente Republika Jose Ramos Horta defende makaas tratadu global kona-ba plastiku no inovasaun matak.
iha eventu paralelu nivel aas durante Forum Ekonomiku Mundial, Prezidente Republika, Jose Ramos Horta fahe vizaun Timor-Leste nian neebe brani ba nasaun ida neebe livre husi plastiku no livre husi karbonu.
Ba jornalista iha Davos Suisa Kinta kalan (21/01/2026) hatete, Timor Leste sai vitima boot tanba Governu tinan hira nia laran nee seidauk halo implementasaun ba desizaun ida ke Governu 2018 halo tiha ona liu husi sekretariu estadu ba meiu ambiente atu bandu importasaun plastiku ba vizitor.
“Ita laiha lejislasaun laiha politka neebe makaas radikal para kontrola importasaun plastiko ba rai laran, laos fasil tanba sei iha utilizasaun plastiku ba buat barak ezemplu plastika neebe presiza para rai aihan, rai aimorok rai sasan eskritoriu, maibe plastiku sira nee ita bele hatete labele bandu tanba plastiku nee laos uza ohin soe ohin nee bele dura tinan hira nia laran tanba sei presiza, se plastiku babain ama sira uza iha merkadu ita sosa aifuan sira tau iha plastiku metan bele hahu ho buat sira nee,” dehan Prezidente Republika.
Prezidente Republika hatete se halo kontrolu providiu plastiku bele mos fo intensivu ba para negosiu seluk mosu, porzemplu resiklazen surat, hena, para halo bornal.
Xefe Estadu dehan tempu uluk inan aman haruka ba sosa paun sasan iha loza ho bornal neebe halo ho hena ou halo ho karon nee diak, se bandu plastiku makaas bele fo menta intensive para inan sira komesa suku bornal para lori ba merkadu halo kompras.
“maibe ita sei importa mos sasan lubuk ida buat lubuk ida neebe ita konsume iha Timor Leste, porzemplu sampo, pasta ba kose nehan nia, superme hahan oin oin neebe importa husi indonezia, Cina mai barak ho plastiku nee duni solusaun balun mak nee laos bandu deit maibe halo resiklazen,” katak PR.
Xefe Estadu dehan, solusaun laos bandu deit maibe presiza halo resiklazen no Governu rasik tenke fo intensivu ba setor privado liu liu Timor oan para hadia negosiu resiklazen plastiku. Tanba Timor oan balun hili plastiku iha Dili laran lori ba faan ba kompanha neebe depois halo resiklazen, atu nunee mak bele kontrola.
Maibe importante tebes Governu hamutuk ho Xefe suku no Xefe aldeia sira halo kampanha no limpeza iha bairru bairu, halo kampanha no limpeza iha iha Timor laran tomak.
Tuir observasaun Prezidente nia bainhira ba munsipiu husi Dili ba Baukau lixu namkari lemo lemo Semak soe premeiru husi kompanha sira iha Dili laran, tanba kompanhia sira balun iha foho sira halo Estrada ninin sira sai hanesan lixu, maibe mos pasajeiru sira neebe iha trek sira mak fakar lixu oin oin, tenke haree ida nee didiak, liu husi tau vizilansia eletronika iha Dili no Estrada nunee haree Semak fakar lixu arbiru.
Xefe Estadu dehan tuir nia haree lixu barak namkari iha tasi ninin nee husi Roo sira mak fakar iha tasi laran mak laloran baku mai TL Bali.
Iha enkontru forum Prezidente Hod foka ba estatutu nasaun nian nuudar fatin biodiversidade global, Prezidente nota katak Timor-Leste iha moris tasi nian neebe riku liu iha mundu, liu fali Raja Ampat ho espesie ikan besik 600 no sai nuudar kbiit-fatin vital ba baleia-azul no golfinu sira. Xefe Estadu sublina katak proteje paraizu nee laos deit prioridade nasional, maibe mos nesesidade moral ida ba komunidade internasional.
Hodi aborda nesesidade urjente ba tratadu global kona-ba plastiku, Prezidente dezkreve poluisaun plastiku nuudar falansu sistematiku ida neebe nasaun sira neebe foin dezenvolve simu todan neebe la justu. Ironia no trajestia husi buat hotu nee mak tenke selu ba plastiku neebe estraga, neebe tenke sosa tanba presiza buat sira-nee hotu.
Prezidente Ramos Horta afirma, hodi husu tratadu ida neebe obrigatoriu no taxa ba produtor plastiku sira neebe aat. Prezidente enfatiza katak lixu barak iha tasi-ibun Timor nian laos mai deit husi ema lokal, maibe soe husi ro boot internasional sira iha Oseanu Índiku ka lori husi tasi-huun husi rejiaun vizinhu sira, neebe presiza solusaun global ida.
Hodi hateke ba solusaun sira neebe hatudu ona rezultadu, Prezidente Ramos-Horta hatudu susesu husi programa agro-florestal “With One Seed,” neebe kuda ona ai-hun hamutuk 800.000 neebe marka ona no selu ona kreditu karbonu millaun ba família lokal sira. Prezidente enfatiza katak modelu restaurasaun ekolojika Timor Leste nian konsege kombina ho susesu protesaun ambiental ho seguransa ai-han no kreximentu inkluzivu.
Prezidente Ramos Horta konklui ho apelu ba solidariedade global, hodi konvida parseiru internasional sira atu fo apoiu finanseiru no kbiit tekniku hodi ajuda Timor-Leste habelar modelu rejenerativu sira-nee ba munisípiu hotu-hotu.
(eme)
