DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Administrasaun Konselhu Kombatente Libertasaun Nasional (PACCLN – sigla português), Vidal de Jesus “Riak Leman” konvida juventude no veteranu sira iha teritoriu Timor Leste (TL) atu partisipa iha aniversariu veteranus nia neebe sei selebra iha dia 3 de Marsu.
“Hau nia mensajen ba veteranus, juventude sira katak, dia 3 de Marsu nee loron veteranu sira nian, neebe veteranu sira atu hakarak ka lakohi tenke marka prezensa iha serimonia nee,” dehan Prezidente ACCLN iha nia knaar fatin Edifisiu CCLN, Komoro, Dili, Sesta (27/2/2026).
Nia dehan, CCLN orienta ona ba munisipiu sira atu halo netik misa de agradesimentu ho atividade ruma, nuudar veteranu sira tenke partisipa iha neeba, tanba nee loron veteranu nian, hakarak ka lakohi tenke partisipa, nunee mos joven sira liu-liu sira neebe moris iha faze ukun-aan nian, neebe la hatene saida mak funu, saida mak terus, la hatene saida mak han maek, tua dikin, tanba ohin loron joven sira moris haree buat hotu iha, neebe dala ruma hanoin uluk buat hotu hanesan nee.
Riak Leman hatete, ukun-an nee tanba ema ruma halo funu mak ohin loron hetan ukun-an, laos mosu deit, laos entrega liu ba bandeza deit, laos mos oferta husi kolonial sira, maibe ukun-an nee liu husi luta ida durante tinan 24 nia laran, laos semana ida ka fulan ida rua.
Nai dehan, joven sira nuudar estafeta nasaun nee nian tenke hatene istoria hodi kuidadu nasaun nee sosa ho ruin no raan, joven sira labele monu ba ema nia lasu hodi estraga nasaun, tanba futuru nasaun nee iha joven sira nia liman, loron boot hanesan 3 de Marsu, no loron boot sira seluk hanesan 20 de Maiu, 28 Novembru, loron boot sira nee mai husi terus barak, tenke komemora hodi sente katak nasaun lulik nee lori ruin ho raan mak sosa, nunee joven sira tenke rona inan-aman, banati tuir inan-aman veteranu sira, unidade, koopera ho autoridade atu loron boot sira hanesan nee selebra iha situasaun hakmatek, hodi lori nasaun nee ba oin.
Nia lembra katak istoria lo-loos husi 3 de Marsu nee mai husi situasaun krusial ida depois baze de apoiu rahun, setor hotu-hotu rahun, lider Comite Central FRETILIN (CCF) mate mohu, diresaun da luta mate hotu, komandante bo-boot sira mate hotu, populasaun husi rejiaun sentru leste, sentru sul, sentru norte inimigu kaer hotu ba iha vila, iha ailaran hela manufuik mak lian laiha gerilheiru, so iha grupu-grupu kiik oan sira, fronteira sul, too fronteira norte, nee mak komandante Maukaro, Samba 9 besik kompanhia ida, sira mak halo rezistensia iha area Bazartete nian.
Maibe depois too iha 10 de Junhu 1980, mosu levantamentu Marabia, fo esperansa ba rezistensia, neebe iha momentu neeba ema dehan laiha ona, funu mos laiha, TL nia integrasaun nee final ona. 10 de Junhu, kilat tarutu iha sidade Dili, internasionais barak mai iha Dili, ida nee muda pensamentu internasional kona-ba propoganda politika tropas Indonezia nian neebe dehan funu iha TL hotu ona, laiha ona rezistensia, Timor Leste nia integrasaun los tiha ona, maibe nusa mak kilat tarutu hela iha sidade Dili laran.
Internasionais mos dehan se iha sidade Dili deit mak kilat tarutu ona, iha foho nee sei tiru malu, ida nee hanesan analize ida ba konkluzaun Indonezia nian katak funu hotu ona, nee laloos.
“Ami sira iha Centru Sul liu-liu iha Kablaki no Mamlau, bainhira rona operasaun ida nee, ami mos hanoin katak funu nee laos ami mesak, sei iha ita nia maluk balun halo hela rezistensia iha area norte nian, liu-liu iha dili laran,” lembra Riak.
Nia informa katak, depois baze de apoiu rahun, grupu husi FALINTIL sei izoladu iha setor sira no seidauk iha ligasaun no laiha komunikasaun, so rona deit informasaun kona-ba ezistensia maluk FALINTIL iha setor sira seluk liu husi atividade klandestina, liu-liu maluk sira neebe subar FALINTIL sira.
Nia hatete, bainhira Maun boot Xanana Gusmão sai husi Ponta Leste mai iha sentru, hodi haruka destakamentu de ligasaun nasional ida lidera husi Komandante Kosusu, ho asuntu Nahak, buka FALINTIL sira, no hetan malu iha fulan Novembru 1980.
Iha hasoru malu nee, perguntas husu ba ekipa destakamentu de ligasaun nasional nee mak Membru CCF neebe sei moris, no informasaun husi ekipa destakamentu de ligasaun nee dehan katak, membru CCF mate mohu so nain 3 deit mak moris. Ida mak Komandante Bazuka neebe hola parte iha ekipa destakamentu ligasaun nasional, maibe mate iha dalan tanba inimigu mak tiru, rua seluk mak Maun boot Xanana no Mauhunu.
“Depois ami rona tiha nee ami konta istoria kona-ba membru CCF neebe sei moris maske funu nee bele mate, mas sei iha mata dalan atu organiza funu ida, too finalidade ukun rasik-an,” dehan Riak.
Nia dehan, liu husi destakamentu de ligasaun nasional nee forsa FALINTIL neebe inisiu izoladu iha sentru sul no fronteira sul no norte hotu-hotu ba konsentra iha sentru leste hodi reorganiza estrutura nasional no rejional hodi kontinua halo rezistensia hasoru forsa okupasaun Indonezia.
Nunee liu husi primeira konferensia neebe halao iha Maubae 3 de Marsu 1981 no husi konferensia nee mak forma rejiaun tolu hanesan rejiaun funu sei nafatin, Rejiaun Nakroman no Rejiaun Haksolok.
“Ami tau naran rejiaun funu ba nafatin, tanba direjenti husi sivil no militar iha rejiaun nee barak sei moris, nunee mos rejiaun Nakroman naran hatudu katak depois atravesa tiha nakukun ida, liu husi primeira konferensia neebe halao iha sentru Maubae hodi hahu hikas rezistensia ba prosesu luta ba ukun rasik-aan, nee hanesan roman ida ba luta povu nasaun nee nia ba ukun rasik-aan.
Nunee mos Rejiaun Haksolok, reprezenta situasaun ida depois tinan rua nia laran la hasoru malu, mas depois hetan malu ho maluk sira husi ponta leste, nee hanesan ksolok ida laos tanba hasoru malu ho maluk sira husi ponta leste, maibe kontenti, tanba sei iha maluk husi ponta leste nian neebe sei hamutuk iha fileira luta ba ukun rasik-aan.
Husi konferensia nee forma brigada vermelha, destakamentu de gerilha, destakamentu de ligasaun nasional, no destakamentu de gerilha enkaixa iha rejiaun sira, balu ba norte, balu ba sul, sira nia misaun mak observa prepara fatin atu halo inbuskada, depois komunika brigada vermelha bele tiru malu hodi hasai kilat. Misaun ida seluk mak hamutuk ho qdjuntu no asistente politiku sira organiza rede klandestina iha fatin-fatin.
Konkretamente iha sentru sul, loke atividade klandestina hahu husi Ainaro, liu-liu populasaun sira iha Soro no Soru kraik, liga too Mausiga Dare, mai Same, Gratu no Rotutu, Daisua, Tama too Simpangtiga, kruzamentu ba Hato-Udo ho Betano.
Prezidente ACCLN nee dehan, iha 1983 direjenti sira iha ailaran komesa koalia kona-ba Sosial Demokrat, koalia ona unidade nasional, hodi hamosu rekonsiliasaun. Nee hanesan buat foun ida, no hakarak buka hatene lalaok husi Sosial Demokratika neebe fo sai husi Maun boot Xanana neebe iha konhesimentu ba situasaun politika hirak nee.
Nia hatete, iha konferensia nasional asegura ideologia politika Marsista no Leinista. Maibe husi 1983 direjenti rezistensia sira koalia kona-ba sosial demokrata, tanba depois enkontru ho Amu Bispu Martinho Lopes, iha 1982, maske la hetan, mas rona kona-ba sujestaun Dom Martinho Lopes nian, Maun Boot Xanana atu rai lai ideolojia Marsista-Leinista atu igreja katolika bele partisipa iha funu.
PACCLN informa katak, iha 1986 hamosu konverjensia nasionalista iha Lisboa, entre UDT ho FRETILIN, nunee iha 1987 Maun boot Xanana deklara sai husi FRETILIN atu FALINTIL Neutral, maibe kuadru politika sira sei pertensia ba kuadru Partidu FRETILIN, iha momentu neeba Mauhunu mak sai direjenti ba FRETILIN. Enkuantu FALINTIL neebe lidera husi Maun boot Xanana nee la inkaixa ona iha Partidu FRETILIN.
Bainhira Xanana deside sai husi FRETILIN nee, husi nee mak Amerika sira deklara apoiu luta TL nian ba independensia, Indonezia invadi TL tanba dehan TL nee tama ona komunista, maibe na pratika TL laiha komunista, transformasaun politika sira iha rezistensia nian mak Amerika komesa muda nia pozisaun politika nunee mos Uniaun Eropeia.
Riak relata katak, depois Xanana sai tiha husi FRETILIN, Xanana rai tiha Konselhu Resistensia Revolusionariu Nasional (CRRN – sigla português), hodi hamosu fali Konselhu Nasional Resistensia Maubere (CNRM – sigla português), ho tulun Aman Maromak nian, Matebian sira, rai lulik sira mos tulun, Amerika komesa koalia kona-ba referendu iha TL, nee mak dalan los, povu mak determina hakarak integrasaun ou hakarak ukun-aan.
Hatan ba mudansa politika hirak nee politika resistensia nian konsentra ba referendu, lideransa sira komesa tun iha vila inklui Riak Leman tun mai vila laran iha 1998 organiza klandestina iha Dili laran.
Iha momentu neeba Komandante Konis haruka Komandante Deker nia alin mai tula Riak ba hasoru Saudozu Konis iha Ermera. Iha enkontru nee Saudozu Konis husu nia opiniaun kona-ba ezijensia husi partidu balu hakarak muda CNRM ba CNRT, tanba maluk sira husi UDT la aseita ho liafuan Maubere neebe identiku ho FRETILIN, hakarak Maubere nee muda ba Timorense.
“Iha momentu neeba hau dehan ba Komandante Konis, se muda CNRM ba CNRT mak funu hotu, entaun mak nee ona, se mak hakarak ho hela CNRM hodi mate hotu iha ailaran, husi nee mak troka liafuan Maubere ba fali Timorense.
Nia relata katak, bainhira tama ona ba klandestina, FALINTIL sira komesa hetan fatin iha povu nian fuan, forma organizasaun husi fatin ida ba fatin seluk, movimentu FALINTIL sira mos komesa livre tanba povu proteje hela rezistensia sira, maske laos hotu-hotu, iha ida rua, fo apoiu ba redi klandestina.
“Hau fo ezemplu iha rejiaun 3, hau hanesan Sekretariu Rejiaun toma konta Manatuto, Manufahi, Aileu no Dili, organiza povu ba prepara ba referendu. Iha 1994, forma ona estrutura rezistensia nian iha Same, 95 forma estrutura nurep, selkom, zona no sub rejiaun iha Dili, depois Manatutu, tama Aileu.
Estrutura Manufahi nian forma iha Turriskai, iha momentu neeba hasoru Tuloda, maibe bainhira nia too iha Turiskai, inimigu persege nia, Tuloda halai, Irmaun Samalai hakerek karta ida ba Riak Sekretariu Sub Rejiaun 1912.
“Hau dehan nee susar, hau ema ailaran, hau mak asume fali kargu iha vila laran, inimigu mai hau halai tiha ba ailaran, se mak organiza, nune tau duni Tuloda mak sekretariu sub Rejiaun Manufahi, depois sekretariu zona, Nurep too selkom, ida nee tenke halo tanba atu hakat ba referendu,” argumenta Riak.
Riak informa, iha 1996 Dili konkretamentu nia estrutura seidauk iha, iha deit Nain Feto ho Don Aleixo, depois mai nee foin forma tan Cristu Rei ho Vera cruz, iha momentu neeba hasoru juventude sira iha Dili laran mak hanesan Criado, Juliao Mausiri, Abilio Audian, maibe antes tun mai nee mosu problema iha Matadoru, deskonfia malu, konaba osan rezistensia nian, kompanheiru Jose Manuel Fernandes, iha momentu neeba mak halibur malu, liu-liu irmaun Fo Laran, nia mak hanesan Sekretariu Sub Rejiaun Dili, sira mak tula Riak ba mai hodi organiza bairo ida ba bairo seluk, ba iha Kintal Boot, Politeknik too 1998.
Depois nee muda tiha ba Rejiaun 4, liu.husi reuniaun ida iha Daulorok Soibada nian, irmaun Taur Matan Ruak nomea Riak ho Komandante Ular ba Rejiaun 4, iha momentu neeba Riak argumentu katak Rejiaun 4 ailaran laiha, iha neeba populasaun mak subar FALINTIL, kuandu mosu buat ruma halai la diak, mas tanba obdese ba ordem, Riak ho Komandante Ular ba Rejiaun 4, tanba iha populasaun balu hakarak Riak mak tenke ba.
Iha 1998, iha konferensia nasional ida iha Kairui, Xefe Estadu Maior Taur Matan Ruak la hatan Riak ba husu Koliati, Mandati, Maria Paichao sira hotu sae partisipa, so Riak la ba tanba iha momentu neeba nia kaer hela aparelu ida, depois Konis mate, hodi kontaktu ba mai, iha Tuana Laran.
Mas iha reuniaun nee mak forma estrutura Rejiaun 4 nian, Xefe Estadu Maior tau Riak hanesan Sekretariu Rejiaun 4, primeiru vise mak Tioku, segundu mak Koliati.
Mas iha 1999 Besi Merah Putih atu oho Koliati, ho Filomeno da Paixao de Jesus, sira halai sae ba ailaran, Coliati koloka kedas ba iha Odelgomo, depois hili tan Komandante Samba 9 hanesan kolaborador ba Rejiaun 4 hamutuk ho Komandante Deker, irmaun Paixao hamutuk hotu Komandante Ular iha Mertutu.
Iha 1998 halo konferensia rejiaun de atividade, iha Fatubesi, munisipiu 6 ba hotu. Husi konferensia nee mak forma estrutura ba munisipiu sira, hanesan forma sekretariu Sub Rejiaun sira, hanesan Oekusi, tau Jorge Martins hanesan kolaborador, Martinho Cunha nuudar Sekretariu sub Rejiaun, Ermera, Lekiseram kolaborador, Sekretariu Sub Rejiaun Dusae, Likisa, Amaneu Sekretariu Sub Rejiaun, kolaborador mak Bere, Ainaro, Sekretariu Sub Rejiaun Fernando Xavier, Meta Malik kolaborador, Suai, Sekretariu Sub Rejiaun Sesurai, Furel Martinho kolaborador.
Estrutura sira nee parte ida hanesan preparasaun atu hasoru referendu nian, povu tenke organizadu hodi bele hasoru festa demokrasia ida sai determinasaun ba estatutu politika TL nian, atu hili independensia ka integrasaun, tanba referendu nee povu mak determina ho pregu. Tanba nee mak estrutura sira iha baze tenke forte, oinsa atu konvense povu vota ba ukun rasik-aan.
Nia dehan, bainhira estrutura iha teritoriu formadu, lider resistensia sira fiar katak referendu nee TL manan tiha ona, tanba iha momentu neeba rede klandestina organizadu no povu sei vota hotu ba independensia.
Nunee mos Bentura de Araujo “Labok” reprezentante, komisariu Ainaro mai Nasional dehan, 3 de Marsu mosu atu hatan ba nesesidade ida esensial ba luta ukun rasik-an nian.
Tanba depois invasaun 7 de Dezembru 1975 too 1978, lideransa FRETILIN sira mate hotu, hela deit mak Maun Boot Xanana ho katuas Mauhunu. Lideransa FRETILIN nian mate mohu, ema hanoin katak funu hotu ona, lideransa primeira jerasaun mate mohu so Mauhunu ho Maun Boot Xanana neebe reziste iha area ponta leste.
Husi ponta leste mak trasa fali planu oinsa atu reorganiza fila fali FALINTIL halo resistensia iha teritoriu tomak, husi ponta leste too rai klaran atu bele hatudu mundu katak FALINTIL seidauk mate hotu, funu sei lao nafatin, FALINTIL sira iha ailaran halo funu nafatin.
Tanba Maun Boot Xanana reorganiza fila fali, segunda jerasaun CCF, maske mate hotu, maun Lere Anan Timur sei moris, forma mos kompania de vermeila, kompanhia de destakamentu, laos funu deit maibe hakbesik povu, hodi hari fali frenti klandestina, organiza fali povu, ho formas oinsa timor oan hamutuk luta hasoru inimigu.
Forsa brigada, envolve iha fatin-fatin halo teruteius, hodi fo sai ba povu katak FALINTIL seidauk mate, biar Nicolau Lobato mate, funu kontinua nafatin husi ponta leste too rejiaun Haksolok komesa halo gerilia kontra forsa invasaun Indonezia.
Monta estrutura klandestina iha vila laran atu reorganiza no hametin frenti klandestina, nunee Falintil sira iha ailaran ho frenti klandestina sira iha vila laran hamutuk hodi duni sai invasor.
Nia dehan, 3 de Marsu nee loron espesial, no loron nasional ba Timor laran tomak, katak loron ida atu hatudu loloos istoria funu rai ida nee nian ba ukun rasik-an, tanba bainhira baze de apoiu rahun ema hanoin TL lakon funu, maibe depois reorganiza FALINTIL organzisaun rezistensia hodi hamosu fila fali lideransa segunda jerasaun FRETILIN nian, lori funu too finalidade.
“Husu ba joven sira hotu, atu buka hatene istoria 3 de Marsu nian, buka aman veteranu sira, sei iha hela ida rua, oinsa atu hakerek istoria nee lolos, atu jerasaun sira tuir mai nee konhese diak liu istoria luta povu rai ida nee nian,” nia tenik.
Tuir planu selebrasaun aniversariu Veteranus hahu ho misa agradesementu iha igreja Parokia Metinaro, depois kontinua ho kari afunan ba martires da libertasaun nasional, iha jardim dos Herois Metinaro iha dia 2 de Marsu 2026 tuku 9.
Iha terseira parte mak serimonia isar bandeira, halao iha dia 3 de Marsu, iha tuku 9 too remata, fatin Resintu CCLN.
Iha kuarta parte sei halo seminariu no seminariu nee konvidadu espesial mak Maun Boot Xanana, atu koalia istoria konaba 3 de Marsu ninian no reorganizasaun rezistensia liu-liu primeiru konferensia nasional neebe halao iha Maubae, Xanana mak autor. Iha seminariu nee Komandante Lere Anan Timur mos sei koalia no ikus liu Ministru dos Asuntu dos Veteranus, Gil da Costa Monteiro “Oan Soru”.
(mik/god)
