DILI, STLTIMORLESTE.com – Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA (INCIDA) husu Ministeriu Saude (MS) atu prepara reazente barak, nunee komunidade sira neebe mak partisipa iha sensibilizaun kona-ba moras HIV-SIDA iha Timor Leste (TL) atu bele halo teste raan hodi hatene sira nia estatus.
Nia dehan, durante nee INSCIDA halo sosializasaun kona-ba kombate moras HIV-SIDA husi nasional ba too munisípiu hotu inklui eskola no mos universidade sira iha Timor Leste, nia prosesu neebe iha mak daudaun nee ema barak ona hakarak atu tes raan.
“Nee mak hanesan parte saude bele haree prepara reazente halao teste raan nee tenke makaas, tanba volume tes raan nee komesa sae makaas los, ema hotu tauk no ema hotu iha ona konsiénsia atu bele halo teste, kuaze munisípiu hotu, ami ba ho saude sira ba iha fatin ruma tes reazente lori 100 no 200 la too, siginifika ema voluntariu ba tes barak maibe ita-nia preparasaun mak tun fali, hanesan mos fó informasaun para saude prepara didiak reazente nee,” hatete Presidente INSCIDA, Daniel Marçal ba jornalista sira hafoin halo sosilizasaun kona-ba moras HIV-SIDA ba estudante sira Fakuldade Medisina husi UNTL, iha areadores INSCIDA, Pantai Kelapa, Segunda (13/04/2026).
Nia prosesu ida tan mak joven barak halo ona tes ba raan, durante nee INSCIDA mak indentifika joven ho idade neebe mak produtivu barak mak kona ba HIV.
“Nee saida, uluk la iha progresu mak joven barak ba halo teste raan ona, ida nee mak ita identifika joven ho idade produtivu nee barak tebes kona HIV, maibé hemu ai-moruk ida nee progresu ida husi ita hotu nia esforsu, ita halo sensibilizaun media sira foti imi halo promosaun iha media sira barak rona iha konsiénsia, entaun ida nee ema ba tes raan nee fasil ona, la hanesan uluk, ida nee progresu,” nia dehan.
Nia deklara, teste nee mak Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA servisu hamutuk ho Ministériu Saúde halo nee barak liu iha Munisípiu Dili.
“Fatin sira neebe mak INSCIDA halo atividade nee sira barak tes kuaze munisípiu hotu, Dili barak liu, tanba movimentu Dili nia boot liu, neebe kuaze munisípiu hotu nee halo tes 100 too 200, se loron lima nee kuaze 500, ne’e mak voluntáriu ba tes, se ita ba atividade semana ida rua tolu tan se barak liu tan tes, maibe problema mak nee, reazente mak menus no reazente mak la too,” nia esplika.
Nia informa, iha tinan 2025 Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA servisu hamutuk iha Ministériu Saúde halo teste ba joven sira neebe mak ho moras HIV hamutuk riahun 10.
“Iha hau nia data ema neebe mak voluntáriumente ba teste raan iha tinan ida nia laran nee kauze rihun 10 ona, nee diak, uluk la iha maibe husu numeru nee laos ema hotu tes, laos dehan ema hotu kona HIV, ita tes raan neebe ita halo iha 2025 nee ita hare kazu balun no parte saúde kontínua halo tratamentu neebe diak ba ema ho HIV saúde diak nafatin,” nia teknik.
Iha fatin hanesan, Xefe Unidade Nasionál HIV-SIDA, Hepatite no Moras Hadaet husi Relasaun Sexsuál iha Ministériu Saúde (MS)Bernandino da Cruz informa, los duni iha tinan barak liu dala ruma mos la desponivel reazente ba iha fasilidade sira, entaun daudaun nee iha investimentu iha oin rua.
“Ida mak ita iha investimentu iha fundu globál rasik, neebe mak sei prepara test teaching ba grupu sira neebe mak iha risku, ita haree ba ita nia ida feto sira neebe mak isin rua no ba populasaun save neebe mak sai risku ba iha HIV nian no mos ba grupu populasaun jerál no joventude ida nee iha estigmasaun katak ita bele uza ho nunee bele atende ba nesidade neebe mak iha. Purenkuantu governu agora dadaun halo mos teste ba populasaun jerál, teste nee governu rasik mak hola hodi bele garante sustabilidade,” nia koalia.
Nia hatete, tuir dadus akomulativu neebe mak Ministériu Saúde registu hahu husi tinan 20003 too 2025 hamutuk rihun 2.570, husi numeru nee nain 263 mak lakon vida nia nain 270 mak la kontinua tratamentu.
“Husi 20003 até agora naturálmente HIV-SIDA tratamentu la para, tanba nee mak dadus sira enforma de akomulativu ita registu hamutuk husi tinan ba tinan, agora kazu neebe mak dadaun relat notifika husi fasilidade saude sira hotu iha Timor-Leste hamutuk iha 2.560 nee inklui iha fasilidade públiku no mos iha fasilidade privadu sira, husi numeru nee dadus akomulativu agora nee iha 263 neebe mak mate ona maibe laos tinan nee deit mak mate husi kedas iha 20003, no ida la kontinua tratamentu agora dadaun registu hamutuk 270 nee mak la kontinua tratamentu,” deklara.
Nia dehan problema neebe mak Ministériu Saúde hasoru liu maka fator ida wainhira halo relasaun ho diagnósa iha tinan sira ba kotuk barak mai la ho identidade tanba kestaun konfedensialidade no mós privasidade entaun sira nia identidade sira la iha.
“Kuandu ita progresa ita tenta ba oin oinsa atu idetifika problema sira nee atu rezolve, ita haree katak ita la iha dadus ka infomasaun neebe mak sufisiente ba ema ida-idak atu hetan liu numeru kontaktu la iha atu komunika ida nee susar tebes mak ita atu buka dadus sira nee mak lakon husi tratamentu,” nia dehan.
Nia esplika, ba sira neebe mak lakon husi tratamentu nee bele dehan distansia husi sira nia hela fatin atu mai iha fasilidade saude sira.
“Sim aseita los, agora daudaun ita tenta posbilidade atu tenta lori duni tratamentu ba komunidade liu husi meius dezentraliza tratamentu too iha sentru saude sira iha vila, ita kria mekanizmu ida bolu dehan ultima despensin, ita haree mak kaundu nia diak no disiplina ita fo fulan ida rua no tolu, ida mak kuandu lai ho kondisaun ita bele lori tuir ai-moruk maibe ita tenke dehan iha tinan hirak ikus nee reprezentante numeru barak neebe detekta ona iha tinan sira liu ba,” nia hatutan.
Nia argumenta, fator seluk neebe mak kontribui makaas mak fatór estigma no deskriminasaun neebe mak ohin mensiona tiha ona, dala barak hakarak hetan tratamentu iha sira-nia fatin maibe sira mos tauk katak kuandu sira hetan diagnósa neebe mak refere pesoál saude ka ema hirak iha neebe mesak familia entaun susar la halimar atu sira buka tratamentu.
Tanba nee mak sira hili mai iha fasilidade saude sira neebe mak dook husi sira nian fatin pur ezemplu Dili, kuandu sira mai iha nee dala ruma fila buka fali hetan ona, ho nunee mak provizoriumente Munisípiu Dili mak registu aas liu.
“Diagnosa barak liu iha Dili, ida nee mos relasaun ho pasiente lubun ida neebe ita haree katak sira nia kondisaun neebe krítiku molok atu mai iha nee tanba nee mak barak liu pesoál saude sira deside halo transferensia mai Dili atu nunee bele hetan tratamentu espesializadu, iha fatin rua ida mak hahalok sira neebe buka fasilidade saude sira neebe mak ema la bele hatene sira nia identidade i segundu mos iha kondisaun krítiku ita hatene barak liu mak subar mak moras nia sente todan tiha mak mai,” nia afirma.
(jen)







