2025 MS Rejista Moras Hepatite Hamutuk 194

Xefe Unidade Nasionál HIV/SIDA, Hepatitis no Moras Hadaet, Bernadino da Cruz. (Foto: STL/Jeniche da Costa)

DILI, STLTIMORLESTE.com – Tuir Xefe Unidade Nasionál HIV/SIDA, Hepatitis no Moras Hada’et, Bernadino da Cruz hateten, iha tinan 2025 Ministeriu Saude (MS) rejista moras hepatitis hamutuk 194.

“Ita nia estudu ikus iha 2025 hatudu katak, ita nia taxa ka prevalensia husi Timor Leste aas tebes, liu- liu ba ita nia grupu inan isin rua no mos ba grupu risku sira seluk hanesan pesoal fardadu sira. Ita haree katak importante mak politika neebe mak diak oinsá garante disponibilidade servisu neebe mak diak atu halo prevensaun tratamentu no kuidadu, entaun ita rejista moras hepatite hamutuk 194,” hatete Xefe Unidade Nasionál HIV/SIDA, Hepatitis no Moras Hadaet, Bernadino da Cruz ba jornalista ba jornalista sira iha UNPAZ, Tersa (14/04/2026).

Nia esplika, tinan kotuk husi servisu neebe mak halo deteksaun kazu iha fasilidade saude tanba mai ho pakote ida hanesan halo screaning ba hepatitis, HIV-SIDA no sifilis ba grupu inan isin rua no grupu risku sira hamutuk 194 kazu, agora buat neebe diferente mak hepatitis ho HIV mak tenke halo teste konfirmatoriu liu-liu ba populasaun jeral sira neebe mak tama kriteira atu halo teste konfimatoriu.

“Ami mos hetan difikuldade oinsá atu hetan ema sira neebe mak pozitivu ona iha area rurais mai Dili ga iha fasilidade saude sira mai halo teste konfirmatoriu atu halo tratamentu. Ba inan isin rua sira neebe mak daudaun hepatiti liu husi screaning deit atu prevene transmisaun inan ba oan atu nunee labarik moris mai la iha hepatitis, entaun deside sira hahu halo ona tratamentu prevensaun too labarik moris hetan tan vasinasaun hepatitis too mediku neebe dehan para ona mak ita para. Entaun ita tenke halo feksibilidade halo politika ida nee liu- liu oinsa atu transmite inan ba oan,” nia informa.

Tanba nee MS halo nafatin esforsu tanba aimoruik ba hepatiti uluk sentraliza hotu iha lista espesializada signifika espesialita sira mak deskreve aimoruk ida nee.

“Ami mos halo aprosimasaun ba parte INFPM no DFPM no espesialista sira konkorda nunee aimoruk ida nee disponibiliza too sentru saude sira hodi garante ba asesu sira. Tanba nee mak ami nafatin halo sensibilizasaun ba populasaun sira atu hakbesik an ba fasilidade saude sira fo hatene ba sira katak sinal sintomas hepatiti hanesan nee ami informa hotu, atu nunee sira konsente hodi aprezenta aan ba fasilidade saúde sira ho diak liu tan,” nia deklara.

Nia hatutan, Hepatitis mak inflamasaun ida iha aten, neebe normalmente kauza hosi infesaun viral (tipu A, B, C, D, E), konsumu alkol, toxina sira, ka moras autoimune sira. Sintoma sira inklui fadiga, urina metan, no jaundice. Hepatite B no C bele sai kronika, hodi hamosu siroze ka kankru iha aten, enkuantu Hepatite A no E normalmente makaas.

Nia argumenta, tipu Hepatitis no oinsá sira Transmite, Hepatite A (HAV), Daet liu husi hahán/hemu sira neebe kontaminadu (fekál-oral), normalmente agudu.

Entretantu Hepatits B (HBV) transmite liu husi raan, líkidu isin nian (líkidu sperma/vajinál), kontaktu seksuál, ka inan ba feto. Hepatitis C (HCV): Prinsipalmente liu husi raan, hanesan uza daun neebe la esteril, ladun liuhosi kontaktu seksuál.

Depois Hepatitis D (HDV), akontese deit se ema ida infetadu ona ho Hepatitis B, Hepatits E (HEV): Hanesan A, transmite liu husi bee ka ai-han neebe kontaminadu.Sintoma Komún sira Hepatite nian sintoma sira dala barak mosu bainhira aten hahú sai aat, Kulit no matan mean (jaundice).Fadiga makaas no frakeza fíziku.Moras iha kabun parte leten loos. Urina metan no fezes mutin. Laran-sae, muta no lakon hepetitis.

Enkuantu prevensaun no tratamentu vasinasaun disponivel ba Hepatite A no B.Prevensaun: Mantein ijiene neebe diak (fase liman), evita fahe daun, no pratika relasaun seksuál neebe seguru.

Tratamentu, Hepatitis A normalmente rezolve mesak. Hepatitis B krónika jere ho antiviral sira, no Hepatite C bele kura ho ai-moruk antiviral modernu sira.

(jen)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *