DILI, STLTIMORLESTE.com — Istoria mak mestri, istoria mak matadalan atu konhese diak liu hun no abut husi luta ba libertasaun nasional ninian, tanba nee mak joven sira tenke lee no aprende istoria nasaun nian.
Tuir Veteranu Dinis Magno, istoria luta povu rai nee nian, ho nia manuskritu sira daudaun iha ona Mozeum da rezistensia, nudar joven tenke utiliza tempu mamuk sira hodi hakat ba iha mozeum lee istoria povu nasaun nee nian.
“Ita nia istoria, ita rasik mak tenke hatene, ita labele husi ema seluk mak mai aprende istoria, depois hakarek ita nia istoria, depois ita mak lee fali, nee eradu ida neebe tenke kurije kedas hahu agora, se lae ita sai penonton deit ona,” dehan Dinis Magno ba STL iha areador CCLN, Comoro, Kuarta (16/4/2026).
Nia dehan ohin loron joven sira barak mak la hatene istoria, joven sira inves ba muzeum hodi lee istoria maibe gasta tempu barak liu lee hoaks sira iha media sosial, ida nee mak problema ba nasaun.
Istoria rai nee nian tuir Dinis bele buka hatene liuhusi aman inan veteranu sira, bele mos husi livru sira neebe hakarek ona bele mos husi manuskrito sira neebe tau ona iha mozeum, hodi hatene katak istoria rai nee nian nee faktus, katak luta ba ukun rasik nee faktus liu usi sofrimentu ida naruk, ohin loron hetan nasaun ida ho naran Republika Demokratika Timor Leste (RDTL), nee laos oferta deit husi kolonial, maibe atravesa luta naruk no sakrifika ema no riku soin barak.
“Hau hare ema sira laos timor mak hatene diak liu istoria timor nian, nee estranhu, maibe atu dehan sa, tanba sira lee, sira akompanha lider rezistensia sira konta istoria barak ba sira, hatene istoria barak duke timor oan, atu hatene istoria dalan mak iha mozeum rezistensia,” sujere Dinis.
Veteranus nee apela ba foin sae sira atu hakerek istoria, halo peskiza ba istoria Timor nian atraves veteranu neebe sei moris hodi hakerek istoria ida orijin husi luta ba libertasaun nian, labele husik lider rezistensia nee fila ona ba mundu seluk foinsae sira hanoin hakerek istoria, maibe istoria neebe nakonu ho distorsia, tanba autor istoria sira laiha ona, ida idak mak ho nia peskiza, aprezenta halo justifikasaun ba nia istoria neebe nakonu ho distoria no plajiu.
Nunee mos Julio Pachado dehan, istoria luta povu nasaun nee nian tenke hakerek ho lo-loos tuir faktus neebe akontese duni, labele kahur fali ho faktus falsu sira hodi dezvaloriza istoria luta povu rai nee nian.
Nia dehan istoria neebe nakonu ho flajiu sira daudaun sai kontroversia iha media sosial, maluk hbalu akerek istoria atu justifika nia istoria ho meus plajiu sira hamosu kontestasaun husi maluk resistensia balu. Haree husi esperensia sira nee joven sira tenke hanoin atu hakerek istoria ida los no loloos.
“Se ami katuas sira nee mate hotu ona, ema seluk mai konta istoria nee oin seluk ona, joven sira husi 80n nian sae mai sei hatene istoria, joven sira husi 2000 nian sae mai la hatene istoria, kuandu nia sala akompanha istoria neebe konta husi autor istoria sira, mak istoria neebe nia hatene distorsia ona,” dehan veteranus Julio.
Veteranu nee apela ba Ministeriu Edukasaun atu aloka orsamentu propria ba sidadaun sira neebe hakarak hakarek istoria, nunee sai hanesan insentivu ida ba foinsae sira atu hakerek istoria inan aman sira nian. Se ministeriu edukasaun hein deit ema matenek sira mak tenke hakerek, mak tinan 20 mai tan Timor Leste sei laiha livreu istoria.
“Aban bainrua ema ida idak konta tuir nia hatene, ida nee istoria nee lao la loos ona, tanba autor istoria sira laiha ona se los mak atu justifika ou verifika istoria sira nee,” nia tenik.
(god)
