DILI, STLTIMORLESTE.com – Orsamentu Jeral Estadu (OJE) tinan 2026 hamutuk US$ 919.297.00 ba Institutu Nasional Kombate HIV-SIDA (INCSIDA) la sufisente, tanba nee Konselheiru Másimu Partidu Kmanek Haburas Unidade Nasionál Timor Oan (KHUNTO), José dos Santos Bucar “Naimori” husu ba governu aumenta orsamentu ba INCSIDA ho montante boot atu halao sira nia atividade too suku, aldeia, liu-liu ba area rural sira, tanba populasaun presiza hatene virus HIV.
Nia dehan, moras HIV-SIDA iha Timor Leste (TL) numeru rihun rua ho balun, tanba nee husu ba Estadu tenke koloka orsamentu neebe boot, atu nuneee INSCIDA bele lao tama sai area rural hodi fahe informasaun kona-ba Virus HIV nee ba juventude nomos ba komunidade sira neebe seidauk hatene saida mak moras HIV-SIDA.
“Hau ezije nafatin Estadu tau osan boot ba INCSIDA, para sira bele fahe informasaun kona-ba HIV-SIDA ba munisipiu hotu-hotu, laos iha Dili deit, ba postu, suku no aldeia, atu nunee ita bele hamate virus nee lalais,” hatete Konselheiru Másimu Partidu KHUNTO, José dos Santos Bucar “Naimori” ba jornalista sira, wainhira iha ambitu sensibilizasaun Informasaun HIV nia iha resintu INSCIDA Pantai Dili, Sesta (17/04/2026).
Nia dehan, Estadu koloka Orsamentu Jeral Estadu tinan 2025 hamutuk US$ 1.058,235.00, ida nee sei sufisente atu halao programa, maibe iha tinan 2026 INSCIDA nia Osarmentu Jeral Estadu tun ba US$ 919.297.00, nee ladun sufisente ba sira, tanba lao halao sosializasaun ba joven no komunidade iha munisipiu, postu, suku, no aldeia nee presiza orsamentu neebe sufisiente.
“Sira presiza osan boot atu lao hodi fahe informasaun ba ita nia joven sira neebe aban bairua kontinua halao dezenvolvimentu iha ita nia rain, tanba nee hanesan sira hatete katak hetan deit virus HIV nee sei diak, ida SIDA nee, tanba ida nee hamate ema nia vida, entaun ita nudar Timor oan laos ba Partidu KHUNTO deit, maibe joven hotu-hotu hakat ba sentru saude tes imi nia raan, sei kona HIV katik hemu aimoruk no tenke prevene ita nia aan para labele hadaet ba ema seluk,” nia deklara.
Nia hatuan, primeiru tenke kria kondisaun ba sira, Estadu tenke tau osan ba INCSIDA para sira bele kontrola lalais no fahe informasaun nee ba komunidade sira iha suku no aldeia, iha Dili sira bele rona ona informasaun sira nee hodi halo prevensaun.
“Iha suku no aldeia sira la rona informasaun imporante ida nee, no kona-ba moras HIV sira la hatene, oinsa halo tratamentu, sira laiha konhesimentu, depois tauk no moe la ba tratamentu, numeru HIV aumenta ba baibeik, entaun INCSIDA bele ba kordenasi ho Xefe Suku, Xefe Aldeia sira haruka joven sira mai rona no halo prevensaun sei hetan ona moras HIV bele halo tratamentu, entaun INCSIDA presiza tebe-tebes orsamentu neebe boot atu atende sira nia servisu,” nia koalia.
Iha fatin hanesan, Prezidente INSCIDA, Daniel Marcal esplika, haree ba volume problema neebe boot, populasaun barak mak hela iha suku no aldeia liu-liu ba area rural sira, INSCIDA too iha sira nia fatin nee presiza osan atu atende.
“Ita nia populasaun barak hela iha suku no aldeia, nee ita presiza osan mak ba too iha sira nia fatin, ita presiza mina ba kareta, ita presiza perdiam ba lao, presiza pendiam ba kolega media sira lao ita, los duni ohin maun Konselheiru masimu Partidu KHUNTO nian koalia nee los, bele investe duni osan barak ba INSCIDA para bele halao atividade masimu no instensivu para bale kria kondiasaun balun iha nee para ita bele ba, ami nia pesoal sira servisu iha nee mos limita, tanba ita iha diresaun rua neebe servisu makaas, atende ema sira neebe moris ho HIV, tanba barak mai iha uma mahon leten neeba, ita nia ema la too atu atende sira, tanba dala ruma feen mak mai, laen la hatene ba neebe, oan la hatene se mak haree, tanba nee ita mak tenke atende sira nee hotu, tanba nee ita bele dehan orsamentu nee limitadu, maibe ita koko jere orsamentu neebe iha hodi halao servisu nee ba ema barak,” nia informa.
Nia hatutan, Governu koloka Orsamentu Jeral Estadu iha tinan 2025 hamutuk US$ 1.058,235.00 kompara ho tinan 2026, governu koloka orasamentu ba INCSIDA tun ba US$ 919.297.00, maske orsamentu neebe limitadu INCSIDA esforsu hodi jere orsamentu nee oituan-oituan ba atividade nee.
“Tinan kotuk Governu koloka orsamentu US$ 1.058,235.00, agora tun tiha fali ba US$ 919.297.00, ita haree montante orsamentu neebe kiik, maibe ita jere ba ema barak, ita fahe oituan-oituan ba atividade sira nee,” nia afirma.
(jen)







