BAUKAU, STLTIMORLESTE.com – Loron 20 Maiu tinan nee, Timor Leste sei restaura nia independesia ba dala 24, maibe komunidade sira iha Aldeia Uaiharebo’o, Suku Uatulari, Postu Administrativu Vemasi, Munisipiu Baukau, laiha ponte atu fasilita sira nia movimentu iha tempu udan.
Aldeia Uaiharebo’o baliza ho Suku Ossoala no Suku Uaigae, Postu Vemasi, atual Aldeia Uaiharebo’o iha Xefe Familia 30 resin, maioria moris vida agrikultura neebe sira hetan rendimentu husi faan produtu lokal sira hanesan Aifarina, Fehuk, Lakeru Kumbili, Sabraka, Batar, Hudi, Aidila no seluk tan hafoin sustenta ekonomia familia.
Estrada diresaun husi Postu Vemasi Vila ba Aldeia Uaiharebo’o ho distansia kilometru 14 atual kondisaun aat no nakonu ho tahu, iha neebe difikulta tebes komunidade sira nia movimentu ho transporte nomos lao ain, tanba ba Aldeia Uaiharebo’o iha tempu udan hasoru mota Rasudi no Kaukete Ana, neebe atual laiha ponte atu fasilita movimentasaun.
Husi mota rua refere hanesan mota Rasudi la prejudika liu ba komunidade sira nia movimentu lao ain nomos ho transporte, tanba mota refere bainhira udan tun liu oras balu korente mota reduz no komunidade lao ain sira no komunidade sira neebe ho transporte bele kontinua halao viajen.
Enkuantu mota Kaukete Ana mak durante nee impede tebes komunidade sira nia movimentu, tanba bainhira udan bele hein besik oras 10 iha mota refere hodi korente mota reduz mak komunidade sira kontinua halao viajen ba fatin tarjetu sira, hanesan sistema ba merkadu, hospital no fatin tarjetu seluk tan.
“Agora ita haree deit komunidade sira ba neeba bee sae nakonu sira lalin malu mak liu mota laran nee, estudante sira ba eskola inan aman kous deit mak liu mota nee,” Xefe Suku Uatulari, Venancio da Costa ba STL liu husi telefone, Kuarta (29/04/2026).
Nia sublina, estudante sira neebe inan aman kous deit mak hakur mota refere hafoin too eskola asesu prosesu aprendizajen, tanba laiha dalan alternativu ba estudante sira.
Enkuantu ba komunidade baibain neebe objetivu atu ba merkadu no ba fatin seluk tan, iha dalan alternativu mak bele liu Suku Loilubu no Ostiku nian, maibe iha tempu udan labele asesu liu husi dalan refere, tanba tahu, rai dodok, kois inklui sae suvida iha neebe fo risku ba movimentusaun.
Nunee durante tempu ukun aan nee, komunidade sira husi Aldeia refere bainhira moras ho kondisaun emerjensia atu ba fasilidade Saude iha Vemasi Vila no ba Hospital Rejional no Nasional inklui ba fatin seluk, sira tenke liu husi mota refere, iha neebe komunidade moras ho kondisaun emerjensia sira, obrigado familia sira tenke hulan hodi liu mota refere hafoin ba too iha ambulansia hodi kontinua transporta ba fasilidade Saude iha Vemasi Vila no ba Hospital Rejional no Nasional.
“Durante ukun aan nee ami nia komunidade neebe moras hulan deit 20 ital ona, sira nee kondisaun grave hotu mak hulan deit nee,” Venancio da Costa aprezenta.
Preokupasaun nee Autoridade Suku Uatulari, planeia iha tinan 2025 atu diriji proposta ba Ministeriu Obras Publikas (MOP) hodi konstrui ponte iha mota refere, maibe hetan trava husi Administradora Postu Administrativu (APA) Vemasi.
“Horibainhira ami halo ona proposta mak APA dehan netik ida nee iha tiha ona nasional lalika ba tan, hein deit ona atu mai, ida nee mak ami hein hela,” Venancio da Costa.
Hatan ba kestuan nee, Administradora Postu Administrativu Vemasi, Elda Maria Vegas de Sousa Freitas rekonhese kondisaun estrada husi Vemasi Vila ba aldeia Uaiharebo’o atual kondisaun aat no grave inklui laiha ponte iha mota sira atu fasilita movimentasaun, maibe informasaun neebe Autoridade Suku relata katak Autoridade Postu trava proposta husi Suku ba MOP nee laloos, maibe bazeia ba oreintasaun servisu neebe iha tenke liu husi Autoridade Postu, Autoridade Munisipiu hafoin relata ba MOP.
“Hau la impede prosesu sira neebe mak ita nia Xefe Suku sira hatoo, maibe dalan sira neebe iha ita tenke aprezenta ba ita nia Autoridade mak ita nia Prezidente iha kompetensia koalia ho parte kompetente sira fo solusaun ba preokupasaun sira neebe ita nia komunidade iha,” Elda katak.
Nia sublina, Autoridade Postu mos simu ona informasaun husi Nasional katak estrada husi Vemasi Vila ba Suku Uaigae no kontinua ba Aldeia Uaiharebo’o, Uaime no too iha area Uaimori atu reabilita, tanba nee Autoridade Postu bazeia ba informasaun refere hodi hein dezisaun husi Nasional.
Liga asuntu nee STL mos tenta atu halo konfirmasaun ba Diretor Servisu Munisipal Obras Publikas Baukau inklui Tekniku Destakadu Obras Publikas Baukau, maibe laiha fatin atu fo komentariu, tanba sei tuir hela atividade importante iha Dili.
(tom)







