AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Restaurasan Independensia Timor Leste (TL) ba dala 24 iha tinan 2026, Timor oan barak iha mudansa ba sira nia dezenvolvimentu iha setor infraestrutura, realidade iha Oecusse, Postu Administrativu Oesilo, Suku Bobometo hateke husi laletek, barak mak halo uma permanente no povu organizadu iha setor finanseiru, jere osan liu husi rai osan no impresta osan, suporta oan ba eskola inklui povu balun hetan oportunidade trabalhador estranjeiru, konsege hadia sira nia ekonomia moris uma laran.
“Iha tinan 24 nia laran, ita nia sosiedade no sibilizasaun organizadu ho ita nia konsensia rasik, ita iha Oecusse-Ambeno rasik, ita la konta deit kriasaun RAEOA ho lei numeru 3 rasik, maibe sei ita onestu karik, ita nia povu no familia barak iha Oecusse, dezempenha rasik sira nia mudansa iha pensamentu kona ba hadia moris, fo eskola rasik sira nia oan, atu sai mos kase ka lider, Ita nia povu iha Suku Bobometo neeba, maioria bele halo ona uma mutin iha neeba dentru tinan 24 deit, nee laos maioria povu Bobometo funsionariu publiku hotu deit ou tanba deit emprezariu neebe manan projetu bele iha serbisu konsultarias no seluk-seluk tan, maibe sira iha konsente duni tanba bele promove oinsa maka bele moris hamutuk no koejiste iha objetivu integrasaun dinamika rejional iha kontekstu sira nia moris iha fronteira vizinhu ho Indonezia,” dehan PA-RAEOA, Regio da Cruz Salu liu husi ninia deskursu iha ambitu komemorasaun loro restaurasaun Independensia TL ba dala 24 iha kampu 1 de maiu Palaban, Suku Costa, Postu Admnistrativu Pantemakassar RAEOA, Kuarta (20/05/2026).
Nia haktuir tan katak, iha Aldeia Nibin Suku Usi Takeno, uma kain hotu-hotu sai sosiedade promove grupo rai osan no impresta osan, jere osan no sosa no selu sira nia asset ekonomia, asset ba futuru, ida nee akontese durante tinan 24 nia laran deit. hateke Suku Taiboko no Makelab, lahanesan ona tinan 1986 neebe atu haree uma mutin ida iha neeba mos la hetan, maibe ohin loron Makelab oan sira mak ba haree rasik ho matan modernasaun no mundu kontemporaria ninia lalaok iha Korea, Indonezia, Dili no fatin neebe deit, sira nuudar trabalhador la gasta osan neebe sira hetan, maibe haruka osan ba sira nia familia, konsege halo uma mutin diak, halo sira nia knua sai sidade no modernizasaun lalais iha Oecusse-Ambeno foun.
“Ita nia povu konsente no kontinua matenek nuudar lider, ita nia povu 80.000 pesoas, laos trabalhador deit, maibe sira sai trabalhador lider, tanba lider maka ita nia povu, hakarak hamutuk ho ita, dudu ukun aan nee lalais, tanba nee ita deklara, ita nia povu nee lider. Tanba nee hau hahu hau nia governasaun, hau tenke deklara hau nia maluk sira, ami mai iha nee hanesan lider atu moris no koeziste iha lider sira no kontinua kaderniza serbisu makaas, esforsu atu nunee ho lider sira, kria lider foun iha Oecusse, ba futuru neebe la iha rohan, kona ba progresu no modernizasaun, nia afirma.
Nia akresenta, nuudar Oecusse oan, tenke koalia bebeik kona ba dezenvolvimentu ida neebe justu, inkuziva no rejilente, ida nee tema prinsipal ba komemorasaun loron restaurasaun Independensia TL ba dala 24 iha loron 20 de Maiu 2026 iha TL nomos iha Oecusse.
Agradese ba SEFOPE, Governu Australia, Korea, Japaun no Israel
Iha biban nee, Prezidente Autoridade RAEOA, Regio da Cruz Salu liu husi ninia deskursu, hatoo agradese ba Sekretariu Estadu Formasaun Profesional no empregu (SEFOPE) no agradese ba governu Australia, Korea, Japaun Governu Israel liu husi AICAT neebe simu Timor oan barak, ba serbisu no buka matenek iha neeba.
“Ami husu ba SEFOPE atu kontinua promove no fo fiar ba badinas nain diak liu iha TL, kona ba trabalhu estranjeiru nian, sei bele karik Oecusse-Ambeno nia oan mos barak bele ba serbisu iha neeba,” dehan nia.
Iha biban nee mos, PA-RAEOA lori Povu Oecusse TL, hatoo agradese ba Governu Propinsia Nusa Tenggara Timur (NTT), espesial liu ba Distritu Timor Tengah Utara (TTU), Timor Tengah Selatan (TTS) no Kupang, neebe iha desizaun politika hodi loke odamatan domin no amigavel durante nee, kuidadu Oecusse iha linha fronteira tomak neebe moris nakonu ho paz no dame. Ohin loron restaurasaun Independensia TL ba dala 24, prezensa Adjuntu Administrador TTU, Kamilus Elu, nia prezensa laos deit partisipa iha eventu komemorativu TL nia loron boot, maibe tanba usar ida no maun alin ida deit nudar atoni pah meto Timor neebe sempre moris hamutuk iha aspeitu oi-oin.
Autoridade RAEOA iha komprometidu atu hadutu iha area politika publiku, planeamentu no intervensoens neebe promove joventude no oportunidade ba Oecusse, neebe sempre eleva stigma izolamentu.
“Ita sei labele toba, ita mos labele nonok no sei la lao lentu hanesan lenuk dolar iha tasi leten, tanba RAEOA nee, iha ita nia aman neebe laos hanesan aman bai-bain, ita nia entidade Tutelar no superintense Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmao, tuir artigu 4 lei numeru 18/23, ita nia aman neebe hadomi ita, la haree ba ema Oesilo deit no ema Malelat Pasabe, ita nia aman neebe lakole atu hateke no hakarak rona no hatene bebeik kona ba ita iha enclave ida nee, ita diak ka lae, ita bele kalae, ita nia aman nee sempre tau matan,” haktuir nia.
Iha biban nee, PA-RAEOA, konvida Oecusse oan hotu hateke ba oin, deside hamutuk lori Oecusse-Ambeno nuudar propriedade ba ema hotu, husu ba joventude sira iha Oecusse, atu aprende no lee mak barak atu eskola, buka hatene, oinsa maka serbisu ba aan rasik, atu bele ajuda inan aman no maun alin sira iha uma no iha fatin neebe deit sira helik ba, atu hatene hadomi familia.
“Ita hotu tenke reza hodi hadook aan husi problema saude, problema droga, krime no problema seluk neebe sei izola deit ita nia aan no ita ita nia rai. Hau husu ba lisensiadu no lisensiada sira iha Oecusse, atu idak-idak halo deskobrementu no konseptoriza saida maka ita bele promove Oecusse no halo Oecusse potensia diak liu tan, husi idak-idak nia aan, labele haree ba PA-RAEOA, tanba nia mandatu nee, tinan 5 bele moa tinan 1, maibe konseptoria ba idak-idak nia potensia, tenke hahu no kontinua ba bebeik. Hau fiar ba hau nia dirijente sira kompostu husi sekretariu rejional nain 3 no dirijente serbisu rejional sira nain 21, hau fiar ba povu liu-liu ba inan aman Oecusse oan sira katak, lideransa sira nee, ita boot sira nia oan, favor ajuda hau, esforsu ba atu dezenvolve nafatin ita nia rain Oecusse-Ambeno iha periodu governasaun neebe hau lidera, hau hamutuk atu sai bebeik no see deit maka lidera Oecusse, Lider TL sira nee husi Pasabe, Nitibe, Oesilo no Pantemakassar, ita hotu nain ba ukun rasik aan ida nee, hamutuk sai forsa ida deit hodi dezenvolve rai ida nee sai diak liu,” akresenna nia.
Iha biban nee, Adjuntu Administrador Timor Tengah Utara (TTU), Kamilus Elu lori povu TTU-Indonezia nia naran hatoo parabens loron restaurasaun Independensia TL ba dala 24, espera nasaun ida nee bele kontinua iha mudansa ba iha nia setor dezenvolvimentu sira.
“Ami governu Indonezia iha TTU no TL, espesialmente iha Oecusse, sempre serbisu hamutuk, hametin kultura nekaf mese, ansaof mese nuudar atoen meto pah Timor ou neon ida laran ida nudar ema ilha Timor, nuudar maun alin, tanba nee mai ita hamutuk dezenvolve ilha Timor atu fo moris diak ba povu rai rua iha fronteira, liu-liu TTU-Oecusse Ambeno,” dehan nia.
Iha fatin seluk, Veteranus Oecusse Oan, Jose Antonio Ote apresia tebes ho loron restaurasaun Independensia ba dala 24 iha tinan 2026, dadaun nee haree progresu ba dezenvolvimentu neebe kria husi governu, iha progresu signifikativu no husu lider sira atu kontinua dezenvolvimentu rai ida nee too area rurais.
Tuir observasaun STL iha komemorasaun loron restaurasaun Independensia ba dala 24 tinan 2026 iha Oecusse, remata ho oferese sertifikadu sidadania estranjeiru sai sidadaun TL hamutuk 13, konvivio hamutuk no lokraik area bandeira Nasional.
(jos)







