Hahu 1999 Too Mai Ohin Situasaun Rai Laran Lao ho Pas

Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta. (Foto: STL/Emerenciana Pinto)

DILI, STLTIMORLESTE.com – Timor Leste hahu iha 1999-2002 bainhira hetan indepedensia too mai ohin loron lao ho indeks pas no hakmatek.

Lia hirak nee hatoo husi Prezidente Republika, Jose Ramos Horta liu husi nia diskursu bainhira partisipa seminariu konsolidasaun entre estadu no akademista hodi mantein resiliente Dezenvolvimentu no sustentablidade ba nasaun iha Palasiu Prezidensial Nicolau Lobato, Bairo Pite, Tersa (26/05/2026).

Prezidente Republika hatete, foin lalais iha 20 Maiu 2026 Timor Leste komemora nia independensia ba dala 24 ona no Timor Leste hahu husi tinan 1999 no 2002 too mai ohin loron Timor moris iha situasaun neebe pas no hakmatek nia laran.

“Hau avaliasaun ho ita nia situasaun iha tinan 24 iha 20 Maiu 2026 ita kompleta 4 sekulu, 24 anos independensia, ita avalia ba kotuk ou hahu iha 1999 ou 2002 konforme hakarak ho ohin ita tuir kriteria ruma avalisaun ba situasaun iha rai laran normalmente hau haree ba estabilidade rai laran saida mak bele iha rai ida moris hakmatek kriteria oin oin para rai nee iha indeks pas, seguransa, diak tebes,” dehan Prezidente Republika.

Ezemplu iha Singapura Top iha mundu Norwegia, Suisia, Brunei, Portugal, Top intermus seguransa entau sira hili saida? estabilidade politika ida mak sira haree nivel kriminalidade maske Governu troka malu tun sae muda lei maibe kriminalidade normal iha rai barak hanesan asaltu armado, seguransa lao kalan iha estrada, asaltu malu iha loja, iha estrada iha nasaun barak maibe Timor indeks pas numeru aas.

“Ita laiha duni violensia ou relijiozu aumezmu tensaun etnika laiha relijozu laiha, muito menus violensia, nee tensaun normal kuandu klase ida grupu etnika ida mak domina ekonomia, mezmu nunee ita tenke haree didiak tanba sa mak iha grupu etniku ida domina ekonomia tanba istorikamente komunidade etnika uluk sira labele iha rai estadu nee la fo rai ba sira tanba etniku labele iha rai, imi bele halo deit komersiu, tinan atus ba atus komersiu sira manan esperensia boot,” katak PR Horta.

Kuandu lideransa laiha responsabilidade ba buat neebe justu violensia sei akontese, hanesan temi iha Uganda maibe iha Timor Leste laiha ida nee, mezmu entre Timor oan sira iha balun jeitu liu ba negosiu, Timor oan balun jeitu liu ba intelektual balun funsionariu maibe sira nia grupu negosiu ladun no zero maibe akademiko intelektual barak.

Ida fali susesu iha Timor Leste renking neebe mai husi komunidade internasional neebe halo avalisaun konaba Liberdade imprensa iha mundu iha 2023 Timor leste numeru 10 iha mundu Portugal numeru 9 depois Finlandia Norwegia mak numeru 1, 2 Timor Numeru 10 nee top tebes, hau rasik hakfodak,” katak Horta.

Alende nee PR Horta dehan bebeik jerasaun foun jerasaun foun hau no PR Horta esplika dala ida tan Timor too iha 2002 asembleia konstituante 2001 Governu 2002 semak parte asembleia konstituante depois tranzita ba premeiru parlamentu jerasaun foun laiha ida hotu mai husi jerasaun 75 deputadu sira asemblea konstituante primeira lejislatura hotu hotu 75, nee signifika saida momentu sai eskola boot ida sai lideransa.

Nunee mos Asesor Prinsipal Politika Prezidente Republika, Jeneral Reformado Lere Anan Timur hatete hanoin nuudar ema sidadaun, oinsa sai sidadaun diak iha rai doben, rai lulik TL Tuir lere hanoin katak nuudar ema sidadaun, sidadaun ida biar sidadaun ketak, ketak, biar sidadaun ida nee ninian, ida be tuur hamutuk iha nee maske iha nasaun ketak-ketak, balun mai husi China, balun mai husi Angola, balun mai husi fatin- fatin nasaun barak. Sira iha sira nia sidadaun ba sira nia nasaun, nuudar timoroan sidadaun ba Republika demokratiku TL.

“Sidadaun ita bele dehan katak, bele sidadaun orijinal ka sidadaun arquirida, ida nee mak ita koalia kona-ba sidadania. Agora oinsa mak ita atu sai sidadaun diak hau hanoin katak, ita nia pratika lorloron sidadaun idaidak ninia iha nia nasaun, Ita hatene katak, ita moris iha nasaun ida neebe mak independente demokratiku nuudar nasaun ida ,ita nuudar sidadaun ita iha diretu no mos iha dever. Diretu ho dever ida nee mak sidadaun idaidak tenke kumpre para bele bolu bom sidadaun,” katak Lere.

Jeneral Reformado Lere dehan, bele dehan ema Timor, nuudar sidadaun Timor-oan, barak sidadaun arquiridu, barak sidadaun orijinal, balun sidadaun arquirida, bele dehan katak laos hotohtu sidadaun diak iha nia rain.

(eme)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *