DILI, STLTIMORLESTE.com – Atu orienta atividade Tribunal de Kontas lao ho diak, mak halo lansamentu ofisial manual Auditoria Finanseira ba iha Camara de Contas.
“Hau hanoin instituisaun hotu-hotu nia atividade lao nee iha manual, entaun Câmara de Contas tenta durante nee lao konsege halo manual ida, atu Tribunal de Contas sira nia atividade lao nee orienta ho diak, atividade iha ona regra labele ses husi nee,” dehan Prezidente Tribunal Rekursu, Afonso Carmona ba jornalista sira iha Hotel Timor, hafoin remata lansamentu ba manual Câmara Contas, Kinta (28/05/2026).
PTR hatutan, liga ho boa governasaun no lei administrasaun finansas, tanba nee mak presiza manual ida no ikus mai halo ona lansamentu. Hanoin ba oin servisu hotu sei tuir manual nee, hodi garante boa governasaun transparensia, akontabilidade no responsabilidade ba atividade Tribunal nian.
Nia sublina, durante nee la iha manual, maibe iha lei no regra neebe iha no sira aplika ida nee, maibe agora ho manual neebe iha bele fasilita sira, atu bele halao servisu ho kualidade. No manual nee foka liu ba iha atividade Tribunal de Contas nian, labele foka ba iha atividade seluk. Tanba bazeia ba lei iha Tribunal de Contas nian, mak sira halo manual atu fasil ba sira bele halao servisu tuir manual, maibe labele ses husi lei, tenke tuir mos lei neebe iha.
Iha fatin hanesan, Ambassador Japan iha Timor Leste, H.E. Yamamoto Yasushi dehan, projetu ida nee implementa iha nasaun ASEAN balu.
“Workshop ida nee marka konkluzaun husi projetu tinan haat, neebe finansia husi Fundu Japaun iha ADB no implementa hamutuk ho IDI. Projetu ida nee implementa iha nasaun ASEAN balun, ho atividade sira neebe adapta tuir nesesidade espesifiku nasaun ida idak nian. Iha Timor Leste, ami servisu diretamente ho Tribunal Contas hodi haforsa sira nia kapasidade hodi halo auditoria ho kualidade aas ba fundu publiku sira,” dehan nia.
Nia hatutan, instituisaun ida nee tenke independente, livre husi presaun politika no responsabiliza deit ba povu.
Nia esplika, iha Japaun nia Tribunal de Contas funsiona independentemente husi governu dezde 1880. Esperiensia kuaze tinan 150 hatudu ona katak, instituisaun auditoria ida neebe forte no independente harii konfiansa publiku nian. No konfiansa publiku mak fundasaun ba governasaun diak.
Nia sublina, nee laos valor uniku Japaun nian. Ida nee mak valor sentral ida iha komunidade internasional, no valor ida neebe mak Tribunal Contas kompromete atu tane aas.
“Hau hakarak hato parabens ba Tribunal Kontas, ADB, no IDI ba buat neebe alkansa ona liu husi projetu ida nee, liuliu dezenvolvimentu Manual Auditoria Finanseira,” dehan nia.
Nia afirma, workshop ida nee konklui projetu ida nee. Maibe ida nee laos rohan. Ida nee mak fundasaun ida. Manual sira, abilidade sira, parseria sira neebe harii liu husi projetu ida nee hotu tenke kontinua buras.
Tanba nee, enkoraja Tribunal Kontas atu kontinua aprende husi parseiru ASEAN sira nian, atu partisipa iha fahe konesimentu rejional no liuliu, atu proteje ninia independensia. Independensia ida nee maka nia rikusoin boot liu.
Akresenta tan, Japaun sente orgulhu, tanba apoia ona viajen ida nee. No Japaun sei kontinua hamriik iha Timor-Leste nia sorin, nudar belun no parseiru neebe komprometidu.
Aleinde nee, reprezentante ADB, Stefania Dina dehan, sente orgulu kolabora ho Kamara de Contas.
“Ami sente orgulhu tebes atu kolabora ho Camara de Contas, Fundu Japaun nian ba Azia no Pasifiku neebe prosperu no reziliente, no IDI hodi ikus mai atinje pasu importante tebes ida nee, neebe mak lansamentu Manual Auditoria Finanseira,” dehan nia.
Nia hatutan, sira mos halao ona auditoria pilotu ida. Ideia tomak mak atu asegura katak, auditor sira bele halao auditoria sira tuir padraun finanseiru internasional sira no, tanba nee hadia governasaun ba gastu publiku sira.
Nia sublina, iha futuru hein katak, auditor sira sei bele halo auditoria ba projetu publiku sira hotu. Ida nee maka esforsu koletivu neebe serbisu hamutuk iha tinan hirak nia laran.
Nia dehan, iha mos programa formasaun barak. Entaun ida nee maka instrumentu prinsipal, maibe klaru katak ida nee maka ida neebe signifikativu, tanba ida nee sei orienta auditoria finanseira hotu-hotu iha futuru.
Hatan konaba iha apoiu finansiamentu ba Manual nee, nia parte dehan finansiamentu husi ADB liu husi fundu JFPR, signifika liu husi apoiu husi Governu Japaun, iha kooperasaun ho IDI, neebe fo apoiu tekniku.
Nunee mos, reprezentante IDI, Karma Tenzin dehan, nudar Inisiativa Dezenvolvimentu INTOSAI (IDI), neebe nudar ramu dezenvolvimentu kapasidade husi organizasaun INTOSAI husi Instituisaun Auditoria Supremu sira, halo parseria ho Banku Dezenvolvimentu Aziatiku (BAD) hodi hametin pratika auditoria finanseira iha nee, iha Timor-Leste, partikularmente iha apoiu ba Kamara de Kontas (KdK).
“Ami nia apoiu liu liu foka ba formasaun ba auditor sira konaba oinsa atu halao auditoria tuir padraun internasional. Ida nee sei hasae kredibilidade CdC nian no ajuda harii konfiansa publiku iha instituisaun fiskalizasaun Timor Leste nian,” dehan nia.
Hatutan tan, aspetu importante ida husi projetu nee maka dezenvolvimentu husi manual auditoria nian, neebe tuir mai koko liu husi auditoria pilotu ida. No komponente seluk neebe apoia maka estabelesimentu Sistema Jestaun Kualidade Auditoria nian. Ida nee kritiku atu asegura kualidade, no konsistensia husi auditoria sira neebe halao husi Camara de Contas.
Terseiru karik importante liu, saida maka sira asiste, laos deit lansamentu manual nian, maibe mos Câmara de Contas nia adosaun ba Padraun Internasional sira Instituisaun Auditoria Supremu nian (ISSAIs) nudar ninia padraun auditoria nian neebe iha autoridade.
Afirma, ida nee fo baze legal ba Câmara de Contas atu halo auditoria tuir padraun internasional. Maibe importante liu, iha sentidu propriedade neebe makas iha Câmara de Contas nia laran, tanba ida nee maka projetu ida neebe lidera husi Câmara de Contas. No sira iha neeba hodi fasilita no halo parseria ho ADB hodi fo asistensia tantu finanseira no teknika.
Dehan tan, presiza nafatin estabelese sistema importante sira seluk, hanesan sistema planeamentu estratejiku no operasional, no mos mekanizmu akompanamentu hodi monitoriza rekomendasaun auditoria no sukat impaktu husi auditoria sira.
Nunee, iha futuru hakarak kontinua servisu hamutuk ho Câmara de Contas hodi hametin auditor sira nia kompetensia, liu husi dezenvolve enkuadramentu kompetensia no fornese formasaun adisional. Tenke iha kontinuidade no sustentabilidade iha prosesu nee.
“Ami haksolok tebes atu iha parseria ida nee ho Câmara de Contas, no hau fiar katak ida nee sei lao dook, laos deit ba Câmara de Contas, maibe mos ba Governu no povu Timor Leste,” dehan nia.
(ter)







