DILI, STLTIMORLESTE.com – Ministeriu Obras Publikas (MOP) hamutuk ho parseiru dezenvolvimentu sira husi UNICEF, Australia, Banku Mundial no sosiedade sivíl sira halo lansamentu bá dokumentu klimatika bá fornesimentu Bee, Saneamentu no Ijene (BESI) iha Timor Leste, ho kompromisu hamutuk atu BESI neebe seguru, reziliente no sustentavel bá ema hotu, liu-liu bá labarik no komunidade sira neebe vulneravel liu.
Liu husi diskursu Reprezentante Unicef iha TL, Patrizia Di Giovanni hatete, mudansa klimatika laos ameasa ida neebe dok, maibe afeta dadaun ona disponibilidade bee, aumenta risku sira bá inundasaun no tai maran, no fo impaktu bá saude publika. Bá labarik sira dezafiu sira nee todan tebes. Asesu bá bee seguru no saneamentu laos deit direitu umanu baziku, ida nee esensial bá labarik sira nia sobrevivensia, desenvolvimentu saudavel no dignidade.
“TL nudar nasaun ida neebe vulneravel tebes iha mundu bá desastre naturais, Ida nee importante tebes bá Ita atu iha planu asaun pratiku Ida atu minimiza impaktu adversu sira husi mudansa klimatika no apoia komunidade sira atu sai reziliente, hodi hakbesik liutan bá atinzi objetivu desenvolvimentu sustentavel nian iha 2030 mai,” dehan nia liu husi diskursu iha ambitu lansamentu livru klimatika ba forsementu BESI iha Hotel Novo Turizmu, Kinta (28/05/2026).
Nia dehan, dokumentu ida nee fornese Fundasaun ida neebe klaru bazeia bá evidensia hodi integra reziliensia klimatika iha fornesementu BESI nian. Ida nee sei orienta Ita atu hametin politika Sira, hadia investimentu sira no promove solusaun inovasaun sira neebe mak matenek no inkluzivu sira bá klima.
Tuir nia, iha solusaun prioridade 10 neebe identifika husi parseiru setor BESI atu halo TL muda husi nasaun neebe vulneravel bá klima bá nasaun neebe reziliente bá klima, espesifikamente iha setor BESI. Rekomendasaun sira nee identifika liu husi prosesu desenvolvimentu partisipativu neebe dadaun partisipa iha nee. Prioridade Ida Mak atu haforsa sistema nasional jestaun informasaun BESI neebe sei lansa husi MOP ho apoiu husi governu Australia liu husi programa PARTISIPA. Unicef dadaun nee apoia hela MS hodi desenvolve mapa saneamentu no ijene, neebe sai hanesan solusaun prioridade seluk.Unicef parseiru hotu-hotu iha setor BESI sei hola parte no solusaun prioridade sira bele rejolvidu iha tinan hirak tuir mai.
Nia katak, dokumentu ida nee halao papel importante hodi apoia finansiamentu klimatiku nasional BESI iha futuru. UNICEF prontu nafatin atu kontínua servisu besik ho governu, parseiru sira, no komunidade sira hodi tradus estratejia Ida nee bá asaun hodi garante katak labarik odak-idak no komunidade hotu iha asesu bá finasiamentu klima global bá desenvolvimentu BESI nian.
Iha fatin hanesan, Deputy Embaixador Australia, Ed Wilkinson hatete, mudansa klimatika fo impaktu boot bá TL, vulneravel sira hetan inundasaun iha udan neebe aas liu, bailoron neebe naruk liu ho temperatura neebe aas liu. Mudansa sira nee halo usar família sira atu hetan bee mos, kuda Ihan no aude neebe saudavel. Vulneravel rural sira mak afetadu makas liu, liu-liu bá feto sia no ema ho defisienste sira, joven no grupu vulneravel sira seluk. Governu TL fo sai reziliensia klimatika katak, seguransa bá ema mak nudar igualdade nasional. Tanba nee ho estrarejia lansamentu nee kritiku tebes, kumprimentu nasional ida nee bazeia bá prevelensia asegura katak aprosimasaun BESI neebe inklusivu hodi haree agora.
“Ita presiza tranzisaun atu integra infraestrutura simples, infraestrutura reziliensia agrematika. Ida nee signifika investe iha sistema de prevelensia bá klima no no instrusaun saneamentu Sira neebe bele tahan iha tempu destribu,” dehan nia.
Governu Australia orgulhu tebes atu parseria ho governu TL, sosiedade sivíl no parseria desenvolvimentu sira oioin, tuir setor mudansa klimatika neebe prezevelia klimatika iha TL.
Reprejenta Grupu Banku Mundial iha TL, David Freedon katak, mensajen husi banku mundial katak, agora koalia kona bá investimentu iha sidade ida maibe mai ho vizaun ba tempu naruk hamutuk ho TL tomak. Tanba primeiru mak Ema hotu tenke asesu ba bee no saneamentu neebe hanesan direitu bá ema no sidadaun hotu iha sidade, iha foho no area rural sira nomos bá ema foin sae no defisiente sira, no prepara bá iha terenu nudar parte desenvolvimentu no responsabilidade husi governu husu apoiu no asstensia hodi oinsa bele hola parte iha prosesu nee. Tuir fali mak rekonese katak prosesu mudansa klimatika neebe lao dadaun no labele asume katak bá futuru rekursu sei iha nafatin.
“Hanesan kazu projetu bee iha Baucau Villa, iha mos preokupasaun kona bá asesu bee mos. Bá agora nomos bá futuru, sekarik mak bailoron naruk tenke preokupa katak asegura bee iha nafatin. Maske koalia kona ba investimentu iha vila, tenke konsienti mos kona bá jestaun rekursu bee iha foho lolon mai to tasi, tanba nee sistema ida. Tanba nee hau kontenti tebes bele mai asisti lansamentu dokumentu klimatika bá fornesementu BESI nian nee, hau mai ho mensajen simplest ida, ami husi grupu banku mundial ami vontade boot sai parseiru ho Ita boot sira hotu. Hau esperansa katak, ita ajensia idak-idak servisu tuir knar maibe ita esforsu hamutuk no Hau fiar katak Ita bele atinzi rejultadu Ida no asegura asesu bá BESI Bá populasaun TL,” hatete nia.
Nia afrma, agradese mos bá apoiu husi Australia, Unicef no parte Banku Mundial nian hotu.
Nunee mos Visi MOP, Julio do Carmo hatete, agradese ba suporta no kontribuisaun husi parseiru desenvolvimentu no sosiedade sivíl sira hotu, governu nafatin husu parseiru sira nia kontribuisaun bá povu TL liu husi MOP.
Nia afirma, iha biban nee husu bá DNRAS atu nafatin halo tuir livru neebe lansa nee, labele deit atu hakerek hanesan projetu ida, labele simu hanesan prezente ida neebe soe deit mais saida mak tau iha livru nee hanesan rikusoin karik mudansa klimatika nee kontínua akontese bá futuru.
Entertantu liu husi aprejentasaun Diretur Nasional Regulamentu Agua i Saneamentu (DNRAS), Marcolino de Jesus da Costa Babo hatete, livru ida nee servisu hamutuk iha diskusaun, iha momentu ida neebe mak agora dadauk TL tama hela bá fase hasoru dadaun iha rai laran.
Livru ida atu sai mos evidensia hodi integra reziliensia klimatika iha fornesementu BESI nian. Dokumentu klimatika nee atu fo apoiu bá ema sira neebe halo politika no foti desizaun nain sira, doador sira no pratikante Sira hodi hametin servisu BESI neebe reziliente bá klima iha TL.
TL nudar nasaun neebe vulneravel liu iha mundu bá desastre natural sira, kombina ho kapasidade adaptasaun neebe limitadu.TL iha risku lubuk ida neebe iha bailoron naruk, inundasaun bainhira udan no rai mos monu, tasi been neebe aas nomos Anin. Boot neebe Mak sempre akontese iha kada tinan. Rsku nee fo impaktu boot bá iha infraestrutura, komunidade inklui mos ho sistema no rekursu neebe iha.
“Bainhira bailoron naruk ita laiha rekursu neebe boot, liliu bá setor be. Tanba ita menus bee hodi fornese bá komunidade sira. Nia implikasaun boot bá komunidade sira mak, komunidade la konsumu bee neebe kualidade wainhira be la sufisiente. Iha tempu udan ita nia komunidade sira sei sofre makas bá inundasaun ate balun lakon tan vida no riku soin sira. No seluk mak rai halai, nee fo impaktu boot bá iha ita nia komunidade sira neebe hela iha area rural, setor bee hetan estragus no infraestrutura sira dala ruma hetan falha tanba rai monu,” dehan nia.
Iha fatin seluk mak hanesan iha area tasi ibun sira nee, bainhira tasi been sae makas fo impaktu mos bá kualidade bee nian liu-liu iha parte tasi mane nian. Nunee mos ho anin boot fo impaktu no ameasa bá vida komunidade nian.
Iha mudansa klimatika sira nee fo impaktu boot liu bá inan feton sira, tanba presiza tempu naruk hodi bá buka bee ho distansia neebe dok sira bele hetan mos violensia oioin iha dalan. Bainhira akontese inundasaun labarik sira sei lakon eskola wainhira infraestrutira sira hetan estragus. Asaun importante sira neebe presiza halo bainhira iha mudansa klimatika mak haforsa sistema informasaun BESI, Ministériu Obral Publiku liu husi DNRAS agora dadaun hetan apoiu husi Governu Australia, setor bee tenke adapta ho situasaun sira.
(dom)







