DILI, STLTIMORLESTE.com – Ministru Defeza (MD) Kontra Almirante Donaciano do Rosário da Costa Gomes “Pedro Klamar Fuik” husu ba Ministru Defeza CPLP nian atu tau atensaun ba kapasitasaun militár no seguransa tasi.
“Prioridade dahuluk mak apasitasaun militár no autonomia institusional. Kooperasaun iha area defeza nian tenke forma ema, konsolida instituisaun sira, no dezenvolve kapasidade nasional ba sustentavel,” hatete Ministru Defeza (MD) Kontra Almirante Donaciano do Rosário da Costa Gomes “Pedro Klamar Fuik” iha ambitu reuniaun Ministru Defeza ba dala-25 neebe halao iha Ótel Palm Spring, Tersa (02/06/2026).
Nia dehan, nuudar estadu membru CPLP tenke responde ba prioridade sira husi estadu ida-idak, ho objetivu neebe klaru, prazu neebe realista, no avaliasaun ba rezultadu husi saida mak halo ona no saida mak sei halo.
Nia esplika, Timor Leste konsidera katak kooperasaun tenke privilejia, bainhira bele, projetu kapasitasaun militar neebe define hamutuk ho Estadu Membru sira no laos deit ba Estadu sira.
“Respeita asuntu prioridade nasionál, sira nia kultura institusionál, rekursu neebe disponivel, no ritmu dezenvolvimentu rasik,” katak nia.
Governmente nee deklara, Timor Leste propoin katak, CPLP avansa ba orientasaun komún ida ba projetu kapasitasaun militár.
“Orientasaun neebe bele identifika prioridade sira, akompaña progresu, no avalia rezultadu. Orientasaun nee bele halo kooperasaun sai liu transparente, liu koordenadu, no liu efikas,” nia hatutan.
Nia koalia, pioridade daruak mak tenke sai seguransa marítima no protesaun ba rekursu sira.
“CPLP mos nuudar komunidade ida ba tasi no oseanu. Ba barak iha ita nia nasaun sira, tasi mak espasu soberania, identidade, dezenvolvimentu no responsabilidade,” nia informa.
Nia esplika, iha tasi mak hetan rekursu natural, rota komersiál, komunidade kosteira, portu, kabu submarinu, infraestrutura enerjétika, no kadeia lojístika esensial. Maibe mos iha tasi mak mosu ameasa sira hanesan peska ilegal, trafiku ilísitu, polusaun, esplorasaun rekursu neebe lao la diak, no difikuldade atu halo vijilansia ba espasu marítimu husi estadu membru ida-idak. “Proteze tasi mak proteze ita-nia soberania, rekursu, komunidade, no ita-nia futuru,” nia hatutan.
Tanba nee seguransa marítima mak sai ida husi área sira neebe CPLP bele produs valor estratéjiku liu-liu liuhusi formasaun navál, fiskalizasaun marítima, busca no salvamentu, protesaun ambiental, vijilansia kosteira, fahe informasaun, no dezenvolvimentu konsiénsia situasionál marítima.
“Valénsia ida-idak Estadu Membru CPLP nian iha ninian valensia rasik. Ba Timor Leste dimensaun nee iha importánsia partikulár tanba ita nia lokalizasaun iha Indo-Pasífiku, ita nia vokasaun marítima, no ita nia nesesidade rasik nu’udar estadu kiik neebe iha kosta.Ami hatene katak seguransa tasi nian la bele haketak husi soberania, protesaun ba rekursu, no ita nia dezenvolvimentu nasional,” nia dehan.
Nia koalia, realidade nee hetan paralelu iha barak husi i nasaun maun-alin sira, “Ida-idak iha nia dezafiu rasik, maibe hotu-hotu hamutuk tanba nesesidade atu proteze ita-nia ema, ita nia rekursu, no ita nia instituisaun sira.Timor-Leste aprezenta an nuudar parseiru ativu no dedikadu”, nia realsa.
Iha biban nee Ministru Defeza mos afirma, Timor-Leste reprezenta an ho parseiru ativu ida no lori ajenda nee hodi fahe ninia esperiénsia kona-ba konstrusaun estadu, konsolidasaun institusional, no artikuasaun entre seguransa, pás no dezenvolvimentu.
Nia husu rioridade datoluk tenke sai protesaun ba populasaun no resposta ba krize sira.
Nia hatutan, mudansa klimatika, fenomenu ekstremu sira, krize sanitaria sira, risku sibernétiku no dezinformasaun ezije katak instituisaun sira tenke preparadu liu tan, kordenadu liu tan, no forsa armada no autoridade sivíl sira tenke servisu hamutuk hodi proteje nasaun sira.
“Kooperasaun CPLP nian bele ajuda dezenvolve kapasidade liuhusi lojístika, komunikasaun, komandu, mobilidade, evakuasaun, apoiu sanitariu, protesaun ba infraestrutura krítika no resposta rápida,”nia argumen.
Iha vokazissun nee Ministru Pedro Klamar Fuik mos hatoo katak preparasaun ba misaun pas, estabilidade, no apoiu umanitáriu iha área sira neebe nasaun CPLP barak iha ona esperiénsia relevante, no esperiénsia nee tenke kontinua valoriza iha laran CPLP.
“La iha membru ida hakarak enfrenta ambiente ka situasaun nee mesak, tanba ameasa sira ultrapasa fronteira no rede jurídiku sira. Realidade nee sensível liu ba estadu kiik sira, estadu arkipélagu ka estadu ho espasu marítimu boot no rekursu limitadu. Tanba nee, solidariedade entre membru CPLP nian importante atu hametin kapasidade neebe ajusta ba realidade kada nasaun membru”, nia Informa.
Nia dehan, CPLP iha ona instrumentu diálogu, planeamentu no kooperasaun iha area defeza.
“Ita nia dezafiu mak atu konsolida, atualiza no orienta sira hodi rezolve ameasa sira neebe barak no kompleksu. Labele multiplika de’it inisiativa, maibe presiza konsentra esforsu kooperasaun hodi fo impaktu boot liu ba kapasitasaun militár, seguransa marítima, no protesaun ba populasaun hasoru krize, katastrofe no ameasa foun sira,” nia hatoo.
Nia informa, objetivu simples no ambisiozu: ami hakarak transforma kooperasaun ba kapasidade, kapasidade ba autonomia, no autonomia ba seguransa boot liu, soberania boot liu, no dezenvolvimentu boot liu ba ita-nia povu sira”, haktuir.
Nia dehan, Timor-Leste prontu atu partisipa ativu iha esforsu nee.
“Ami hakarak aprende, fahe ami-nia esforsu no esperiénsia, no kontribui hodi harii komunidade ida ne’ebé unidu liu, útil liu, no preparadu liu ba dezafiu sira sékulu XXI nian,” nia hatete.
Tanba defeza atinji nia misaun ho di’ak bainhira nia proteje vida, garante soberania, no kria kondisaun populasaun bele moris ho seguransa no dignidade.
Nia tenik , Portugés ho sala ortografia barak. Ha’u hadia uluk hodi kompriende, depois tradús ba Tetum.
“Timor Leste prontu no reafirma katak ida-nee mak prioridade prinsipál sira, ho objetivu atu alkansa manutensaun pas no seguransa, apoiu ba dezenvolvimentu, liuhusi forsa tarefa profisionál ho misaun umanitária no apoiu ba pás. Ida nee inklui kapasitasaun militar, promosaun ba rede reziliénsia, formasaun militár, no fahe ezersísiu konjuntu sira neebe ita bele halo, hanesan treinamentu konjuntu, operasaun manutensaun pás, jeopolítika rejionál, liu husi partisipasaun ativa iha análize militar,” nia afirma.
(jen)







