AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Visi Ministra Finansa, Regina de Jesus de Sousa iha serimonia abertura formasaun sistema finansa iha Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA) durante loron 5 ba Funsionariu Aprovizionamentu, Lojistik, Servisu Estatistika no Autoridade Tributaria sira, tuir dadus ezekusaun Orsamentu Jeral Estadu (OJE) tinan 2026, foin maka atinji 9%.
“Hau iha dadus iha nee, iha loron 5 de Junhu 2026, ita boot sira iha Oecusse ninia ezekusaun foin atinji 9%, ideal nee, tuir loloos, 50% ona ezekusaun OJE ba RAEOA. 9% nee mai husi salariu i bensimentu, ida nee haree husi prestasaun serbisu ba ita nia komunidade nee iha ka lae, nee hatudu katak programa barak neebe maka ita planea, la lao no dadaun nee ema seluk la mai kahur ho ita boot sira, agora Oecusse oan mak kaer rasik nia serbisu ba Oecusse oan, tanba nee maka ami nia esperansa boot, atu labele troka ema arbiru bain hira hetan ona formasaun, pelumenus kaer metin ema nee durante tinan 2 ou 3 atu asegura serbisu tanba hatene ona sistema ezekusaun OJE, sei ita troka ema nee fulan 3, fulan 6, too tinan 1, ida nee ita sei la rezolve buat ida, tanba sistema laos buat fasil, presiza adapta no aprende no ajuta ho buat foun sira,” dehan Visi Ministra Finansa, Regina de Jesus de Sousa, iha salaun Konvensoens 1 de Maiu Palaban, Suku Costa Postu Administrativu Pante Makassar Oecusse, liu husi diskursu iha serimonia abertura formasaun durante loron 5 ba fusionariu sira, Segunda (08/06/2026).
Nia dehan, RAEOA nee TL nian, Oecusse oan mak sai nain, tanba nee Oecusse oan tenke metin, konfiansa ba malu katak Oecusse oan mos bele, labele depende ba ema seluk, realidade iha tinan 2025 ba kotuk, ema husi nasional maka mai serbisu iha Oecusse ho salariu boot, asessor mos mai husi Nasional maibe labele rezolve problema povu nian.
“Kuandu ami mai halo monitorizasaun, laos erru barak mak detekta maibe pelumenus iha buat ruma neebe la tuir ninia regras, mesmu lori asesor sira husi Nasional, tanba nee husu ba Oecusse oan sira atu aprende rasik oinsa prosesu sira nee lao, tanba nee hau mai ho hau nia ekipa iha Oecusse, atu tulun ita boot sira, laos sira mai atu hadau buat ruma, ida nee sei la akontese, maibe ami iha obrigasaun atu hanorin ita boot sira atu lao tuir regras no jestaun finansas publika nian,” afirma nia.
Nia dehan, Ho baze ba dekretu lei numeru 1/2026 loron 2 fulan Fevereiru neebe estabelese estrutura foun ba RAEOA no diploma Ministerial numeru 12/2026 loron 21 fulan Abril neebe kria kria serbisu sira iha estrutura foun RAEOA nian, Governu halo ona reforma institusional importante ida atu hametin governasaun, klarifika responsabilidade institusional sira no hasae efisiensia prestasaun serbisu publiku. Iha kontekstu ida nee, serbisu audioneira, tributaria no estatistika, la tama iha estrutura serbisu RAEOA nian neebe foin estabelese iha fulan Abril liu ba, tanba nee sira sei halao sira nia knar tutela supervisaun direita husi Ministeriu Finansa (MF) hanesan orgaun kompetente iha nivel nasional.
“Atu halao serbisu ho diak, dispozisaun legal sira neebe vigor, MF ho RAEOA, presiza estabelese termu de entrega no simu neebe maka ohin ita realiza tiha ona, neebe laos deit kona ba transferensia ba funsionariu sira, maibe mos ba integrasaun no transferensia patrimonio, ekipamentu, dokumentasaun serbisu administrativa, arkivu institusional no rekursu sira seluk, neebe durante nee utiliza, hodi suporta serbisu audineira, tributaria nomos statistika iha RAEOA.
Nia dehan prosesu ida nee sei garante funsionariu sira neebe serbisu iha area tolu nee, sei halao sira nia knar ho seguransa no estabilidade institusional, patrimonio rekursu estadu sira, jere ho responsabilidade, transparensia no acountabilidade, prestasaun serbisu ba sidadaun sira, la sofre intorupsaun no reforma administrativu nee tuir lei no prinsipiu ba boa governasaun,” dehan nia.
Iha biban nee nia hatoo apresiasaun aas ba Autoridade RAEOA no estrutura tomak ba kooperasaun no apoiu neebe durante nee fo ona ba serbisu MF iha RAEOA, hanesan Autoridade Audioneira, Autoridade Tributaria nomos estatistika.
“Hau konvida ita hotu atu haree prosesu ida nee hanesan oportunidade atu hametin diak liu tan koordenasaun, entre governu sentral no RAEOA, laos separasaun maibe reorganizasaun institusional ida, atu garante serbisu publiku neebe maka efikas, efisiente no efetivu. MF nafatin afirma ninia komprimisio atu serbisu hamutuk ho Autoridade RAEOA, hodi asegura prosesu integrasaun funsionariu sira nee atu halao serbisu tuir padraun sira neebe maka iha,” afirma nia.
Nia haktuir tan katak, ba formasaun durante loron 5 sei halao iha Oecusse, nuudar V-MF, sente kontente tanba mai Oecusse atu halo intervensaun ruma, kona ba formasaun durante semana ida nia laran.
“Formasaun neebe halao iha Oecusse, kona ba jestaun finansas publika, espesial ba aprovizionamentu, ezekusaun orsamental no patrimoniu estadu, ba estrutura foun RAEOA nian. Formasaun ida nee importante teb-tebes tanba, kapasidade institusional no rekursu umanus neebe forte, sai fundamentu prinsipal atu garante ezekusaun programa no projetu governu nian ho diak, espesial ba projetu sira, iha dezenvolvimentu RAEOA nian ho efisiente no transparante. Jestaun finansas neebe forte, tenke liga ho planeamentu, orsamentu aprovizionamentu no ezekusaun, atu bele asegura rekursus publiku sira, uza ho prioridade, dezenvolvimentu no tuir lei no regulamentu sira neebe vigora hanesan lei enkuadramentu orsamental no jestaun finansas publika, lei orsamentu kada tinan no regulamentasaun Leo no dekretu lei ezekusaun orsamental neebe maka hasae kada tinan neebe maka gia ita iha prosesu ezekusaun OJE nian,” dehan nia.
Nia dehan, ekipa MF mai iha Oecusse, fo formasaun ba estrutura RAEOA nian, atu apar didiak ho prosesu sira nee, atu ezekuta OJE rasik.
Tuir Sekretariu Rejional Asuntu administratasaun no Finansa RAEOA, Salvador da Cruz, lori Prezidente Autoridade nia naran, hatoo benvindo ba V-MF ho Diretor Jeral MF, Diretor Nasional ho ekipa husi Nasional mai apoiu funsionariu Oecusse oan liu husi treinamentu jestaun finansas.
“Hau lori prezidente Autoridade RAEOA nia naran hatoo benvindo ba Visi Ministra Finansa ho ekipa tomak neebe mai Oecusse hodi fo desimininasaun leis, neebe liga ho finansa nian neebe fo formasaun ba ami nia funsionariu ba jestaun sistema finanseiru ninian neebe importante ba ami RAEOA, tanba liu husi dekretu lei no diploma ministerial neebe muda lei numeru 3 iha artigu balun, atu prepara aan ba desentralizasaun administrasaun no poder lokal. Hau atu informa katak Oecusse sei nafatin ho ninia estatutu RAEOA, liu-liu lei numeru 3 neebe altera iha lei numeru 18, atu akompanhia ami liu husi formasaun ida nee, atu prepra rekursu umanus,” dehan Salvador.
Antes nee, Ministru Obra Publika (MOP), Samuel Marcal, atual Prezidente Konselhu Administrasaun Fundu Espesial Dezenvolvimentu (KAFED), rekonhese ezekusaun Orsamentu Jeral Estadu (OJE) tinan 2026 lao tarde tanba mudansa estrutura.
“Ita hotu akompanhia katak, durante nee iha mudansas barak iha Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA), iha parte administrasaun RAEOA, agora maka foin instalasaun ba sekretariadu ba Fundu Espesial ba Dezenvolvimentu (FED) RAEOA, sira foin maka hetan asesu ba sistema, agora maka foin hahu halo pagamentu, neebe hau mai koalia iha nee ho Prezidente Autoridade RAEOA, ami nain rua dudu hela tekniku sira para sira bele dudu hela ezekusaun tuir progresu sira nee iha Terenu, nomos atu ajuda dudu no aselera liu-liu ba capital dezenvolvimentu, capital umanu, atu aselera projetu sira nee bele lao, tanba nee sei koalia ho setor privadu sira hotu, liu-liu sira neebe maka kaer hela projetu, atu dudu sira uitoan atu aselera sira nia obra sira nee, atu ita bele halo pagamentu, ata dudu ezekusaun OJE nee bele sae, hodi nunee it abele iha direitu atu husu tan orsamentu iha tinan oin mai nee, boot ou kiik, depende ba ita nia prosentazen ezekusaun iha tinan 2026 nian,” dehan Ministru Obra Publika (MOP).
(jos)






