TL – Portugal la Limita ba Diplomasia Formal, Relasaun Umana Neebe Klean

Prezidente Republika, Jose Ramos Horta. (Foto: Media PR)

DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta hatete, Timor Leste (TL) ho Portugal la limita ba dipomasia formal maibe relasaun neebe umana no klean.

Prezidente Republika hatoo kestaun nee liu husi nia diskursu iha okaziaun selebrasaun loron Portugal, camões no komunidade portuguesa sira nian iha eskola portuguesa Díli, Kuarta kalan (10/06/2026). Iha biban nee Prezidente sente ksolok no privilejiu ida, partisipa iha selebrasaun loron Portugal, Camões no Komunidade Portugeza sira-nian, iha eskola Portugeza Díli nian.

“Relasaun entre Timor Leste ho Portugal la limita deit ba diplomasia formal. Relasaun sira nee maka relasaun umana neebe klean, neebe marka ho memoria, afetu no konvivensia istorika. Lian portuges, neebe prezente iha kontinente oioin no ho relevansia partikular iha hemisferiu sul, hanesan lian ofisial ida husi ita-nia estadu, pilar estruturante ida husi ita-nia soberania kultural no ida husi vantajen estratejika boot Timor-Leste nian, neebe permite atu hakbesik espasu luan rua kooperasaun no dialogu nian Komunidade País sira ho Lian Portuges (CPLP) no Asosiasaun Nasaun sira Sudeste Aziatiku nian (ASEAN),” dehan Prezidente Republika.

Prezidente Republika hatete, espasu luzofonu ida neebe halibur universu ida ho makdalek liu milhaun 260, projesaun demografika ofisial sira husi Nasoins Unidas hatudu katak lian nee hetan espansaun neebe aseleradu, kalkula katak sei too besik makdalek millaun 380 too 400 iha tinan 2050.

Dimensaun espiritual no komunitaria reflete mos istoria neebe fahe hamutuk ida-nee, iha neebe tradisaun lokal no influensia istorika sira kruza malu, hodi hamosu identidade Timor-oan ida neebe unika, reziliente no iha abut klean.

“Iha kontestu ida-nee, hau hakarak hatoo hau-nia felisitasaun kaloroza ba Portugal kona-ba nia eleisaun nuudar Membru Laos Permanente husi Konselhu Seguransa Nasoins Unidas nian ba períodu tinan rua 2027–2028, rekonesimentu ida husi ninia kompromisu kontinuadu ba multilateralizmu, dame no direitu internasional.

Iha biban nee Xefe Estadu hatete edukasaun, konesimentu no futuru ida neebe fahe hamutuk, no edukasaun sai nafatin eixu sentral ba dezenvolvimentu nasional. No Portugal nia prezensa iha setor edukasaun sai determinante, partikularmente liu husi serbisu profesor kooperante no instituisaun ensinu sira neebe simu joven Timor-oan rihun ba rihun.

Iha kontestu ida-nee, importante atu destaka papel Eskola Referensia CAFE nian (Sentru Aprendizajen no Formasaun Edukativa), programa kooperasaun edukativa ida neebe relevante liu entre Timor-Leste no Portugal. Prezente iha munisípiu hotu-hotu país nian no mos iha Rejiaun Administrativa Espesial Oe-Cusse Ambeno nian (RAEOA), inisiativa nee konstitui rede nasional loloos ida apoiu nian ba ensinu baziku no ba valorizasaun lian portuges nian.

Programa nee mobiliza profesor portuges hamutuk 132 resin, neebe hetan destakamentu husi Institutu Camões, I.P., neebe serbisu hamutuk ho profesor timor-oan sira besik 462, hodi fo benefísiu ba alunu liu 12.168 iha teritoriu nasional tomak. Laos deit rede eskolar ida, Eskola CAFE sira afirma sira-nia an nuudar plataforma dinamika ida ba kontinuasaun formasaun profesor sira-nian, aperfeisoamentu pratika pedagojika sira no reforsu kualidade ensinu publiku nian.

Rekonhesimentu no konfiansa neebe buras daudaun, neebe sira hetan husi família timor-oan sira hatudu impaktu pozitivu husi projetu ida-nee hodi harii futuru edukativu neebe solidu liu, inkluzivu no promisor ba jerasaun foun sira.

Aleinde nee kooperasaun entre Timor Leste no Portugal habelar ho forma solida ba setor sira justisa, administrasaun publika no konsolidasaun Estadu Direitu nian. Apoiu tekniku portuges sai ona esensial iha formasaun ba majistradu, prokurador no defensor publiku sira, reforsa kredibilidade, transparensia no independensia ita-nia sistema judisial nian. Parseria ida nee reflete konfiansa mutua bazeia ba valor sira neebe fahe hamutuk kona-ba demokrasia, legalidade no governasaun diak.

Embaixador Portugal iha Timor Leste, Duarte Alves haktuir tan katak selebrasaun loron Portugal, loron Camões no Komunidade Portuguesa, nia sente kontente no emosaun boot tanba bele realiza iha Eskola Portuguesa Díli no hetan partisipasaun husi lideransa estadu, komunidade portuguesa no konvidadu importante sira seluk iha eventu importante nee.

Embaixador dehan, tinan 2026 mak momentu importante ida ba relasaun entre nasaun rua, tanba Timor-Leste dadaun lidera Komunidade Países Língua Portuguesa (CPLP), Portugal eleitu ba Konsellu Seguransa Nasoens Unida, no Governu Portugal mos anunsia ona projetu konstrusaun Eskola Portuguesa foun iha Díli.

“Portugal nafatin iha Kumpromisu atu kontinua serbi hametin relasaun amizade entre povu rua no presiza apoiu husi komunidade Portuguesa,” katak embaixador.

Eventu selebrasaun loron Portugal, loron Camões no Komunidade Portuguesa partisipa husi Prezidente Republika, Jose Ramos Horta, Prezidente Parlamentu Nasional Maria Fernanda Lay, Sekretaria Estadu Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun Portugal nian, Membru Governu balu, Tenente jeneral reformadu Lere Anan Timur, komunidade husi nasaun Portugal iha Timor-Leste no mos estudante sira Escola Portugues de Díli, korpu diplimatiko no partisipante seluk tan.

(eme)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *