ELEFANTE ida mate, husik hela ruin, tigre ida mate, husik hela listra sira, no ema ida mate, husik hela naran. Signifika katak ema neebé halo ona hahalok diak barak sei hanoin nafatin maski nia husik ona mundu.
Eis Prezidente Republika, eis Prezidente Parlamentu Nasional, Prezidente Assembleia Konstituante no Prezidente Partidu FRETILIN, Saudozu Francisco Guterres Lu Olo hakotu iis iha Hospital Prince Court iha Kuala Lumpur, Malazia, iha Domingu (21/6/2026). Mate isin Saudozu Francisco Guterres Lu Olo halot ona ho dignu iha Jardín dos Herois da Pátria Metinaro, Munisipiu Dili, Sesta (26/6/2026).
Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN, Mari Alkatiri, bainhira hatoo diskursu iha serimonia funeral Saudozu Francisco Guterres Lu Olo hateten, Saudozu Lu Olo fízikamente bele dook maibé emosinálmente metin iha família nia laran.
“Hau prefere atu bolu saudozu nia espoza laós faluk ka oan kiak tanba saudozu Lú Olo fízikamente bele dook maibé emosinálmente metin iha família nia laran,” dehan Alkatiri.
Saudozu Lu Olo husik hela faluk Cidalia Lopes Nobre Mouzinho Guterres no oan nain haat kompostu husi Francisco Cidalino Guterres (Olo Kay), Eldino Nobre Guterres, Felizitu Samora Nobre Guterres no Dalia Luliana Nobre Guterres.
Saudozu Francisco Guterres LúOlo moris iha Belas, Ossú, Munisípiu Vikeke loron 7 fulan-Setembru 1954.
Oan husi Felix Guterres (hosi uma lisan Papalo) no Elda da Costa Guterres (hosi uma lisan baimeta), kazál ida-neebé hariku família Ossú ho oan nain ualo (8) feto haat no mane haat.
Oan nain neen mak mate ona kompostu husi Maria Guterres (mate iha 1967), Casilda Guterres (mate iha 2004), António Guterres no Cornélio Guterres ((mate iha 2010), Lino Guterres (mate iha 2026) no Francisco Guterres Lú Olo (mate iha 21 Juñu 2026). Husi oan nain ualu nee, hela deit ona feto rua mak hanesan, Francisca Guterres no Domingas Guterres.
Edukasaun:
Lú Olo hahu eskola iha Colégio Santa Teresinha Ossú (1963-1966). Hafoin estuda tinan balun iha Dili, iha 1973, nia deside fila fali ba Colégio Santa Teresinha, nuudár monitór eskolár. Lú Olo pertense ba Uma-Lisan Papálo, Betutoi Uainahalau nian, foho Osso-rua nia hun.
Karreira Politika:
Hahu hosi simpatizante, depois sai membru ativu iha Frente Revolucionária do Timor-Leste Independente (FRETILIN), too membru Komité Sentrál FRETILIN no ikus liu nuudár Prezidente.
Nia hanesan joven ida neebe ho personalidade kontestatária maibé ho integridade morál neebé hametin ho orientasaun hosi padre Salesianu sira. Nia hakoak FRETILIN hosi kedas tinan 1974. Molok Indonézia invade no okupa Timor-Leste, Lú Olo halao makaas tiha ona ninia knaar militante atu fó-hatene no haklaken Manuál no Programa Polítiku FRETILIN iha Ossú, Munisípiu Vikeke ba komunidade sira.
Lu Olo hahú ninia knaar nuudár gerrilleiru iha 1975 bainhira tama iha pelotaun FALINTIL nian ho komandu Lino Olokasa iha Rejiaun Sentru Leste, besik iha área periférika Ossú.
Iha fulan-Juñu 1976, Lú Olo simu kargu nuudár Sekretáriu Zona Kosteira (Leste no Oeste), iha rejiaun Ponta Leste, la dook hosi Komité Rejionál Ravina Leste, fatin ida neebé Xanana Gusmão mak adjuntu iha neebá, bainhira sei membru Komité Sentrál FRETILIN.
Iha 1977/1978, Lú Olo hetan nomeasaun nuudár Delegadu Komisariadu Setór Ponta Leste nian. Iha fulan Setembru 1978, Lú Olo kaben ho nia doben Clotilde Maria de Fátima e Silva “Lou Tik”, asistente polítiku ba Komisariadu Setór Ponta Leste no responsavel OPMT iha área Kamnase Builó. Sira nain rua jura ba Bandeira FRETILIN, iha testemuña sira-nia oin, katak mate ka moris, sei luta ba ukun rasik an.
Iha Novembru 1981, Lú Olo tenke sai ba buka ai-han. Buibere Lou Tik, isin-rua, moras hela iha sira-nia akampamentu iha Akadiru Hareloi, iha área Ahalekimeta entre Builó ho Nahareka, Ossú. Militár Indonéziu halo asaltu ba akampamentu nee no tiru mate Buibere Lou Tik no ninia seguransa Mariano Rubi-Loi no serka metin akampamentu nee.
Liu tiha loron tolu mak Lú Olo konsege fila bá sira-nia akampamentu maibé ninia doben ninia isin-dodok tiha ona iha rai leten. Iha-neebá latan mós isin-dodok husi gerilleiru ida-neʼebé tau matan ba buibere Lou Tik
Iha fulan-Marsu 1981, FRETILIN realiza Konferensia Nasionál ba dahuluk hodi reorganiza/hadiak Rezisténsia. Lú Olo simu kargu nuudár Adjuntu responsável ba parte sentrál Timor-Leste nian.
Iha fulan-Jullu 1982, simu knaar nuudár Adjuntu, iha rejiaun Sentru Leste (Nakroma) neebé halo parte Komandu Quarta Companhia ho komandu hosi saudozu Komandante Fera Lafaek nian. Komandu Terseira Companhia da Guerrilha nian ho komandu Fera Lafaek nian. Iha 1984 simu kargu polítiku nuudár Komisáriu Polítiku, kolokadu iha Terseira Unidade Kompanhia B.
Iha 1987, nuudár Komisáriu Polítiku Forsa Armada sira-nian, halao ninia knaar iha Rejiaun Cruzeiro, Rejiaun Sentru Súl no Norte (Aileu no Manatutu).Iha loron 7 fulan-Dezembru 1987, nuudár desizaun ida hosi reorganizasaun Rezisténsia nian, FALINTIL haketak-an hosi FRETILIN.
Iha loron-31 Dezembru 1988, CNRM (Conselho Nacional da Resistência Maubere) harii hodi troka CRRN (Conselho Revolucionário da Resistência Nacional). Iha 1990, nuudár mudansa estruturál Rezisténsia nian, Komisaun Diretiva FRETILIN nian (CDF) harii, nuudár komponente polítika CNRM nian no Lú-Olo sai nuudár membru ida hosi Komisaun nee. Liu tiha tinan tolu, iha tinan-1993, bainhira militár indonéziu kaer Ma’Huno, Sekretáriu CDF nian, Lú Olo hahú kaer kargu nuudár CDF nia Vise-Sekretáriu.
Bainhira Komandante Konis Santana mate iha 11 Marsu 1998, Lú Olo hola ninia fatin nuudár Sekretáriu CDF nian, hanesan líder ass liu FRETILIN nian iha ailaran. Iha Agostu 1998, hatán ba proposta Lú Olo nian, FRETILIN halao Konferensia Nasionál Estraordinária iha Sydney-Austrália hodi hadiak liután FRETILIN. Partisipa iha Konferensia ida nee delegasaun ida husi rai-laran, neebé xefia husi saudozu MaHodu Raan Kadalak. Kamarada Lú Olo mós partisipa iha eventu boot nee liuhusi telefone satélite. Iha-neebá mak ba dahuluk liu Lú Olo koalia rasik ho Xefe Delegasaun FRETILIN iha rai-liur, Marí Alkatiri.
FRETILIN nia Konferensia Nasionál nee mak deside halakon Comissão Directiva da FRETILIN no hamosu fali órgaun foun ida ba lideransa, hanaran Conselho Presidencial da FRETILIN, ho Lú Olo hanesan Koordenadór-Jerál, no Marí Alkatiri no saudozu MaHuno nuudár Vise-Koordenador ba Konsellu nee.
Iha 1998, durante “Convenção Nacional Timorense” neebé halao iha Peniche, Portugál, CNRM fila-an ba Conselho Nacional da Resistência Timorense (CNRT), ho objetivu atu hametin liután unidade nasionál entre sidadaun timoroan sira iha Luta Libertasaun Nasionál.
Lú Olo, neebé halao nafatin ninia knaar nuudár Koordenadór Jerál ba Konsellu Prezidensiál FRETILIN nian, simu tan kargu oioin iha ámbitu politika Unidade Nsional promove husi FRETILIN rasik. Neebé nia hatán halao knaar todan tolu tan nuudár membru Konsellu Polítiku-Militár (iha Rezisténsia Armada), membru Komisaun Polítika Nasionál CNRT nian (CPN/CNRT) no Sekretáriu Frente Polítika Interna (FPI/CNRT).
Hafoin referendu 1999, Lú Olo, hamutuk ho FALINTIL, tun hosi foho no bá hamutuk iha sira nia akantonamentu iha Aileu. Iha fulan Outubru 1999, Lú Olo ba dala uluk liu ho ninia Vise Marí Alkatiri, iha Remexio, Aileu no sira nain rua koalia kedas kona-ba oinsá hatutan re-organizasaun FRETILIN, neebé hahú tiha ona iha Sydney iha 15-20 Agostu 1998.
Iha fulan-Maiu 2000, Lú Olo prezide Konferensia Nasionál Kuadrus FRETILIN nian no hosi nee ba oin, FRETILIN hahú reorganiza ninia estrutura sira diak liután iha territóriu laran tomak ba realidade foun iha era Ukun Rasik An, no ba demokrasia multi-partidária. Marí ho Lú Olo assume kompromisu politiku fó tulun ba malu hodi dada dalan ba FRETIIN, nuudár partidu ho natureza frentista, katak sei hakoak nafatin timoroan nasionalista hotu-hotu ba faze liberta Povu Maubere iha dimensaun hotu-hotu.
Iha Fevereiru 2001, Lú Olo husik hela ninia kilat no munisaun tomak iha Komandu FALINTIL nian iha Aileu hodi konsentra deit ba reorganizasaun no vida FRETILIN nian.
Iha fulan-Jullu tinan 2001, Kongresu Nasional FRETILIN nian hili pakote lideransa, ho Lú Olo, nuudár Prezidente no Marí Alkatiri, nuudár Sekretáriu-Jerál. Hosi 20 Setembru 2001 too 20 Maiu 2002, Lú Olo kaer kargu nuudár Prezidente Asembleia Konstituinte Timor-Leste nian.
Iha loron 4 maiu 2002, Lú Olo deside kesi nia an ba nia doben daruak, Cidália Lopes Nobre Mouzinho, Buibere ida husi Ataúro no husi kazamentu nee, moris oan nain-haat: Mane tolu no feto ida (Francisco Cidalino Guterres, Eldino Nobre Guterres, Felizito Samora Nobre Guterres no Dália Luliana Nobre Guterres).
Hosi 20 Maiu 2002 too 31 Jullu 2007, Lú Olo halao knaar nuudár Prezidente Parlamentu Nasionál Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian. Iha momentu neebá, Sekretáriu-Jerál ONU Kofi Annan mak halo pasájen administrasaun Timor-Leste nian hosi ONU ba Prezidente Asembleia Konstituinte Francisco Guterres Lú Olo. Hosi nee ba oin, Asembleia Konstituinte fila-an ba Parlamentu Nasionál.
Iha loron 20 fulan-Maiu, 2002, nuudár Prezidente Parlamentu Nasionál mak Lú Olo halo Deklarasaun ba Restaurasaun Independénsia no prezide serimónia tomada pose ba Kay Rala Xanana Gusmão nuudár Prezidente da Repúblika.
Tanba nia partisipasaun ativa tebetebes iha luta ba libertasaun nasionál mak Lú Olo la konsege estuda tan. Foin iha tinan-2005 deit, enkuantu serbisu nuudár Prezidente Parlamentu Nasionál, mak nia hetan fali oportunidade atu hatutan ninia estudus. Iha 2011 nia ramata kursu Direitu iha Fakuldade Direitu iha Universidade Nasionál Timor Lorosae (UNTL), kursu neebé hetan apoiu hosi Fundação das Universidades Portuguesas (FUP).
Tuir Dekretu Prezidente Repúblika Nu.56/2006, 5 Dezembru, Lú Olo simu kondekorasaun ho títulu onorífiku Orden Gerrilla hosi Prezidente Repúblika Kay Rala Xanana Gusmão, grau da-1/nivel superiór nuudár rekoñesimentu ba kargu polítiku neebé mak nia halao iha Frente Armada, inklui kargu nuudár Komisáriu Politiku, Koordenadór Jerál Konsellu Prezidensiál FRETILIN nian, Sekretáriu Komisaun Diretiva FRETILIN nian, Koordenadór Konsellu Polítiku-Militár, Sekretáriu Konsellu Exekutivu Luta Klandestina no Sekretáriu Frente Politika Interna/CNRT rezistensia.
Iha Maiu 2006, FRETILIN halao Kongresu Nasionál Daruak. Lú Olo eleitu dala ida tan nuudár Prezidente partidu nian, nafatin ho Marí Alkatiri, nuudár Sekretáriu-Jeral. Iha fulan-Abril 2007, Lú Olo kompete iha eleisaun prezidensiál, nuudár kandidatu FRETILIN nian ba kargu Prezidente Repúblika. Konsege manán númeru votus boot liu kandidatu sira seluk iha primeira volta, maibé lakon iha segunda volta ho Dr. José Ramos Horta.
Iha loron 30 fulan-Agostu 2009, bazeia ba Dekretu Lei Nu.20/2009, 24 Abril, no Dekretu Prezidensiál Nu. 25/2009, 30 Agostu, Lú Olo simu Colar da Ordem de Timor-Leste kondekorasaun aas liu ida Estadu Timór nian – hosi Prezidente Repúblika José Ramos-Horta nia liman nuudár rekoñesimentu ba kontribuisaun boot neebé nia fó ba Timor-Leste no Timoroan sira.
Iha loron 20 fulan-Agostu 2011, Lú Olo eleitu fila fali ba Prezidente FRETILIN liuhosi eleisaun direta ba pakote lideransa partidu nian. Iha 13 Janeiru 2012, kompete fila fali nuudár kandidatu FRETILIN nian iha eleisaun ba Prezidente Repúblika no lakon iha segunda ronda.
Iha 2012, bazeia ba Dekretu Lei Nu.15/2009, 18 Marsu, no Dekretu Prezidensiál Nu. 25/2009, 30 Agostu, Lú Olo simu kondekorasaun ho Medalla Méritu hosi Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta tanba ninia kontribuisaun ba pás no estabilidade nasionál.
Iha fulan-Fevereiru 2014, nia simu kargu nuudár Prezidente Komisaun Preparatória ba Simeira Xefe Estadu no Governu Komunidade Nasaun Lian Portugés (CPLP).
Durante ninia karreira polítika, Lú Olo partisipa no halo diskursu iha Sesaun Dalimak hosi Asembleia Partidária UE-ACP (25 Novembru, 2002), iha Konferensia Datoluk hosi Partidu Polítiku Aziátiku sira iha Repúblika Populár Xina (Agostu 2004) no mós iha Simeira Prezidente Parlamentu iha okaziaun Asembleia Jerál Nasoins Unidas (Setembru 2005).
Nuudár Prezidente FRETILIN, Lú Olo partisipa iha Konferensia Nasional Partidu Traballista Austrália nian iha fulan-Dezembru 2011.
Iha 20 Marsu 2017, Lú Olo sai kandidatu FRETILIN ba dala tolu iha eleisaun ba Prezidente Repúblika no manán kedas iha primeira volta ho votu 57,1%. Iha loron 20 fulan-Maiu, tuku 00:00, Prezidente Parlamentu Nasionál fó pose ba Lú Olo nuudár Prezidente Repúblika Demokrátika Timor-Leste ba dala 6.
Lú Olo halao nia knaar nuudár Prezidente Repúblika Demokrátika Timor-Leste husi 2017-2022 nuudár Prezidente ba povu tomak. Prezidente ida neebé sempre hakruuk ba Konstituisaun no lei sira aprova husi Parlamentu Nasional no promulga husi Prezidente sira uluk no nia rasik. Enkuantu moris sempre defende “la iha ema ida hatuur an aas liu lei.”
Hafoin ramata ninia mandatu iha 20 maiu 2022, Lú Olo asume fali ninia kargu nuudár Prezidente FRETILIN ho dedikasaun rohan-laek. Iha loron 23 Maiu 2026, Lú Olo bá Malásia ho aviaun emerjénsia hosi Óspitál Prince Court nian no simu tratamentu intensivu iha Kuala Lumpur ho atensaun tomak husi doutór espesializadu sira no pesoál saúde. Maibé, sira la konsegue salva Timor-Leste nia oan doben ida nee. Iha loron 21 junu 2026, Lú Olo hakotu nia jornada moris iha Óspitál Prince Court, Malázia.
Iha loron Sesta 26 Junhu 2026, mate isin Lu-Olo haloot ho dignu iha Jardin Herois da Patria Metinaro. Adeuss…adeuss…. adeuss.
(mik)






