DILI, STLTIMORLESTE.com – Tuir Xefe Estadu Maiór Jenerál FALINTIL-Forsa Defeza Timor Leste (F–FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek”, solisita ba Estadu membru Komunidade koalia lian Portugés (CPLP) atu hamutuk protese tasi Timor Leste (TL) husi ameasa transnasional hanesan peska ilegal no atividade ilisitoria sira seluk.
Nia dehan, Timor Leste sai uma nain ba konferénsia dasia konaba Marinha da Guerra no Guarda Kosteira neebe halo iha Sesta (17/7/2026) iha Dili, iha Ótel JL Wald Metiaut.
Nia tenik, kongresu nee ho tema kria sinerjia entre Marinha no Guarda Kosteira sira iha CPLP, hodi uza inovasaun no teknolojia atu hametin seguransa marítima.
“Hau husu iha Konferensia Marinha da Guerra no Guarda Kosteira ba dala IX, dahuluk, hametin mekanizmu partilha informasaun operasionál no konsiénsia marítima entre Marinha no Guarda Kosteira sira liu husi plataforma dijitál komún no protokolu troka informasaun neebe lalais no efisiente,” hatete Xefe Estadu Maiór Jenerál FALINTIL-Forsa Defeza Timor Leste (F–FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek”, iha nia diskursu iha ambitu Konferensia Marinha da Guerra no Guarda Kosteira Komunidade koalia lian Portugés CPLP ba dala- sia neebe halao JL Wald Metiaut sesta (17/07/2026).
Nia esplika, kestaun daruak neebe komunidade estadu membru CPLP presiza tau atensaun mak aumenta númeru ezersísiu no simulasaun hamutuk, neebe adapta ba kondisaun jeográfika no kapasidade Estadu Membru ida-idak, husi Amazónia ba Oseanu Índiku, no husi Atlántiku ba Pasífiku.
Datoluk, kria programa formasaun no kapasitasaun téknika atu marinha kiik sira, hanesan Timor Leste, bele aprende husi esperiénsia marinha boot sira iha CPLP, no marinha boot sira mos bele aprende husi koñesimentu rejionál neebe nasaun ida-idak iha kona-ba nia espasu marítimu rasik.
“Forsa CPLP laos tanba ita hotu iha kapasidade hanesan, maibe tanba ita nia esperiénsia sira kompleta malu”, nia Informa.
Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” nee haktuir Língua portugés neebe hamutuk ita laos patrimóniu kultural deit. Nia mos sai instrumentu importante ba konfiansa, formasaun no interoperabilidade entre instituisaun defeza sira, neebe harii durante tinan barak liuhusi koperasaun.
“Konfiansa ida nee mak halo ita bele haree ba futuru ho hakmatek, tanba ita hatene katak sei la enfrenta dezafiu sira mesak,” nia subliña.
Tuir Falur Rate Laek katak, oseanu neebe ohin bolu hamutuk mak oseanu hanesan neebe iha swkulu liu ba lori ita nia bi’oan sira hasoru malu no partilha lian komún ida.
“Jerasaun ohin loron iha responsabilidade atu transforma eransa istórika ida nee ba komunidade seguransa neebe modernu, efikas no prepara ho teknolojia atu hasoru dezafiu sira iha tempu agora”, nia deklara.
Nia koalia, Timor-Leste, nasaun ida neebe harii liuhusi rezistensia no tasi, sente orgulhu atu simu Konferénsia ida-nee no kontribui ho nia lian, nia esperiénsia no nia determinasaun atu, hamutuk ho parseiru sira iha CPLP, harii espasu marítimu ida neebe seguru liu, prosperu liu no unidade liu.
“Tanba nee, hau hakarak fo boas vindas calorozu ba delegasaun hotu iha Timor-Leste, no hakarak katak loron servisu sira nee lori debate produtivu, troka esperiénsia no konkluzaun sira neebe bele aproxima ita ba objetivu komún neebe ohin halibur ita,” katak nia
Nia hatutan, konferensia ida nee bele sai pasu metin ida tan atu hametin sinerjia duradouru entre Marinha no Guarda Kosteira sira iha CPLP, atu servi dame no seguransa ba tasi sira neee sita hotu partilha.
“Hau hakarak deseja servisu diak ba delegasaun hotu no hakarak mos katak, ita hotu hetan estadia neebe agradável no memorável iha Timor Leste”, nia Informa.
Tenente Jenerál Falur Rate Laek ongratula konferénsia da sia Guarda Kosteira komunidade País lian CPLP nee neebe halao iha Timor-Leste.
“Ho honra boot no sentimentu laran husi ema neebe simu nia alin sira iha uma rasik, hau, iha kualidade rua hanesan Xefe Estadu Maior Jeral FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) no mos Autoridade Marítima Nasional, haksolok simu ita hotu neebe ohin loron partisipa iha IX Konferénsia Marinha no Guarda Kosteira Komunidade País Sira Língua Portugés (CPLP)”, nia argumenta.
Nia informa, prezensa nasaun membru CPLP neebe partisipa iha konferénsia nee fo onra ba Timor-Leste no, liu hotu, ba objetivu komún neebe hamutuk ita lori, konviksaun katak tasi laos atu fahe ita, maibe sai ligasaun ida neebe halo CPLP nuudar komunidade ida neebe iha presensa iha mundu tomak.
“Ohin ita halibur aan ho tema ida neebe importante tebes, kria sinerjia entre Marinha no Guarda Kosteira sira iha CPLP, hodi uza inovasaun no teknolojia atu hametin seguransa marítima,” nia tenik.
Tuir Falur katak, tema ida nee laos deit tanba situasaun momentu ida, maibe resposta naturál husi komunidade ida neebe maturu ba tempu neebe nakonu ho incerteza, iha neebe kompetisaun entre nasaun boot sira sai aas liu tan iha area marítima.
Nia dehan, pirataria, pesca ilegal, la deklara no la tuir regulamentu, tráfiku ema, trafiku droga, krime transnasionál, vulnerabilidade ba infraestrutura krítika iha okos tasi, no instabilidade neebe mosu tanba mudansa klimátika, hotu-hotu sai ameasa neebe la hatene fronteira ka bandeira.
“Mundu aora daudaun ita moris iha tempu ida neebe rejiaun Indo-Pasífiku sai sentru prinsipal ba jeopolítika mundiál. Iha tempu hanesan, Atlántiku Sul fila fali sai área estratéjika importante, no liberdade navegasaun neebe uluk konsidera hanesan buat ida neebe garantidu, ohin loron fila -fali sai objetu ba kompetisaun”, nia dehan.
Nia esplika, iha mudansa estratéjika ida-nee, Komunidade País Sira Língua Portugés (CPLP) ocupa pozisaun ida ne’ebé úniku. Ita hamutuk nasaun sia, iha kontinente haat, neebe la hamutuk tanba interese momentu deit, maibe tanba istória komún ida liu tinan atus lima, ne’ebé hahú no dezenvolve liu husi tasi.
“Tasi mak uluk hamutuk ita, no ohin loron mos tasi mak bolu ita atu servisu hamutuk”, nia argumenta.
Komunidade internasionál balun deit mak iha espasu marítimu ida boot no oioin hanesan CPLP. Hahu husi bee tasi Cabo Verde no Guiné-Bissau iha Oseanu Atlántiku, ba Angola, São Tomé no Príncipe no Moçambique, liu husi Brazil ho nia kosteira Atlántika neebe luan tebes, no Portugal neebe durante istoria sai guarda ba dalan marítimu neebe liga oseanu sira, too iha Timor-Leste iha sorin lorosae, neebe okaliza iha enkontru entre Oseanu Índiku no Oseanu Pasífiku.
“Bainhira tau hamutuk zona ekonomia eskluziva (ZEE) husi nasaun sira nee, sai domíniu marítimu ida boot liu iha mundu. Patrimóniu komún ida nee mak sai, iha tempu hanesan, ita nia rikuesa boot liu no mos responsabilidade boot liu”, nia dehan.
Nia koalia, husi patrimóniu ida nee mak depende ekonomia azul ba povu sira, inklui setor pesca, enerjia, turizmu no konektividade entre kontinente sira.
Iha espasu marítimu ida nee mos iha risku no ameasa barak neebe bele diminui deit liu husi koperasaun no servisu hamutuk entre ita hotu.
“Permite hau, iha pontu ida nee, atu koalia badak konaba Timor-Leste, neebe nia jeografia sai ezemplu klaru konaba dezafiu no oportunidade sira neebe ita diskute ohin,”nia hatutan
Falur hateten, Timor Leste lokaliza entre Estreitu Ombai no Wetar, neebe sai korredór navegasaun internasional no dalan marítimu estratéjiku ba potensia marítima boot sira. Timor Leste iha Zona Ekonómika Eskluziva (ZEE) ne’ebé boot liu dala barak kompara ho nia territóriu rai maran.
“Ita hanesan nasaun foun ida neebe sei kontinua dezenvolve nia kapasidade naval no sistema vijilánsia marítima. Maibé ita hatene momós katak futuru Timor-Leste depende barak ba tasi, husi pesca neebe sustenta komunidade kosteira sira, poténsia enerjia iha tasi sorin sul, turizmu neebe bele dezenvolve husi biodiversidade marítima neebe úniku, no seguransa ba dalan marítimu sira neebs atravessa ita-nia area responsabilidade,” katak nia.
Nia dehan, ba Timor-Leste, tasi laos periferia. Tasi mak sentru projetu nasaun neebe ita hametin ba jerasaun sira tuir mai.Tanba nee, komprende ho klaridade boot importánsia tema Konferensia ida nee. Seguransa marítima iha sékulu XXI la bele garante deit ho meius naval.
Presiza mos informasaun situasionál neebe partilla malu, sistema detesaun no monitorizasaun neebe bele servisu hamutuk, no kapasidade atu transforma dadus oioin sai desizaun operasionál iha tempu loos.
Nia adianta, Teknolojia vijilánsia liuhusi satélite, Sistema Automátiku Identifikasaun (AIS), integrasaun informasaun no intelijénsia artifisial atu analiza padraun tráfiku marítimu, agora la’ós tan luxu ida ba marinha boot sira deit. Ohin loron, sira sai instrumentu esensial ba Estadu kosteiru hotu ne’ebé hakarak ezerse nia soberania marítima ho efikásia.
Nia dehan Hanesan mos, ezersísiu konjuntu no kombina, simulasaun iha postu komandu no plataforma treinamentu hamutuk, ne’ebé Ezersísiu Felino hatudu ona ninia rezultadu diak iha CPLP, sai dalan diak liu atu transforma vontade koperasaun ba interoperabilidade loos.
Nia dehan, tan,deklarasaun koperasaun deit la sufisiente. Liuhusi treinamentu hamutuk.
“Partilla doutrina, troka ofisial sira no halao ezersísiu regular mak ita bele harii konfiansa neebe iha momentu krize bele halo diferensa entre halo asaun mesak ka halo asaun hamutuk hanesan komunidade seguransa marítima ida”, nia afirma.
(jen)






