DÍLI, STLTIMORLESTE.com — Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta kongratula Governu no povu Malázia ne’ebé selebra sira-nia Loron Nasionál ba dala-69.
Prezidente Repúblika Ramos-Horta hato’o mensajen ne’e liuhosi diskursu iha okaziaun Loron Nasionál Malázia ba dala-69, iha Hotel Palm Kampu, Alor kuarta kalan (16/09/2026).
“Hodi lori povu Timor-Leste nia naran, ha’u hato’o ami-nia parabéns kalorozu ba Sua Majestade Liurai, ba Governu no ba povu Malázia ba aniversáriu Hari Merdeka ba dala-69, ne’ebé selebra iha loron 31 fulan Agostu 2026. Mai ita hasa’e ita-nia kopu ba amizade ne’ebé dura ba tempu naruk entre Malázia no Timor-Leste,” dehan PR Horta.
Prezidente Repúblika hatete katak, tinan ida-ne’e, Malázia ho orgullu marka pasu-boot ida-ne’e ho tema vizionáriu, Malázia Madani Kesejahteraan Dinamik, ne’ebé tradús ninia kompromisu ba prosperidade ne’ebé fahe hamutuk.
Tinan 69 liubá, povu Malázia hatudu korajen estraordináriu hodi proklama sira-nia independénsia. Sira halo ida-ne’e iha kontestu istóriku ida ne’ebé kompleksu, ne’ebé marka hosi deskolonizasaun globál ne’ebé maka’as, tensaun ne’ebé aumenta iha Funu Malirin no ajustamentu sosioekonómiku kle’an ne’ebé nesesáriu ba rekonstrusaun nasaun sira hafoin Segunda Guerra Mundiál.
Desde inísiu istóriku ne’ebá, Malázia transforma ona nia-an ho susesu, no ohin loron mosu hanesan poténsia globál ida ho relevánsia boot iha área negósiu, talentu no inovasaun.
Prezidente Repúblika hatete katak, progresu ida-ne’e bazeia ba país ne’ebé sa’e lalais hanesan sentru globál importante ida ba fabrikasaun semikondutór avansadu no infraestrutura intelijénsia artifisiál.
Maibé, hamutuk ho dinamizmu modernu ida-ne’e, nafatin iha nasaun ida ne’ebé nia abut metin iha armonia sosiedade ida ne’ebé define hosi ninia unidade ne’ebé dura ba tempu naruk, tradisaun vibrante sira no patrimóniu kulturál ne’ebé riku.
“Ita-nia relasaun bilateral entre Timor-Leste no Malázia iha abut kle’an iha ita-nia istória komún. Ita sei la haluha Malázia nia kontribuisaun durante ita-nia luta ba pás no independénsia, inklui destakamentu militár sira no ajente polísia Malázia nian tuir Konsulta Popular 1999 no durante períodu tomak manutensaun pás Nasoins Unidas nian,” dehan PR Horta.
Prezidente Repúblika hatete, Malázia hala’o mós knaar importante ida iha faze inisiál harii Estadu Timor-Leste nian, partikularmente iha área administrasaun públika, dezenvolvimentu rekursu umanu, edukasaun no reforsu kapasidade institusionál.
“Ami rekoñese papél desizivu hosi Primeiru-Ministru Anwar Ibrahim no repete ami-nia kompromisu hamutuk atu harii Indo-Pasífiku ida ne’ebé livre, nakloke, inkluzivu no reziliente. Área fundamentál sira hanesan mudansa klimátika, tranzisaun enerjétika, seguransa ai-han no multilateralizmu konstitui prioridade sira ba ita-nia nasaun rua.
Ohin, ita-nia relasaun sai tasak ona, transformadu ba parseria ida ne’ebé luan liután no orientadu liután ba futuru. Ita koopera iha área sira hanesan edukasaun, saúde, defeza no seguransa, komérsiu no investimentu, turizmu, agrikultura, teknolojia, dezenvolvimentu rekursu umanu no konektividade aérea, ho dezenvolvimentu prátiku sira ne’ebé signifikativu,” dehan PR Horta.
Prezidente hatutan katak, iha kampu defeza, seguransa no siberseguransa, Timor-Leste ho agradesimentu hanoin fali Malázia nia apoiu durante krize 2006. Iha fulan Outubru 2025, nasaun rua asina Akordu Kooperasaun Defeza nian, hodi reforsa kooperasaun iha ensinu no formasaun militár, seguransa marítima no hasa’e kapasidade defeza nian.
“Estudante Timoroan atus ba atus estuda ona iha Malázia, no ita-nia ligasaun institusionál sira kontinua habelar. Feira Edukasaun Malázia nian, ne’ebé hala’o iha Díli iha fulan Abril tinan ida-ne’e, atrai estudante no inan-aman liu 400, enkuantu universidade sira Malázia nian kontinua halo parseria ho instituisaun Timoroan sira.
Konektividade mós hadi’a ona ho signifikativu. Akordu Servisu Aéreu fasilita ona ligasaun aérea direta entre Díli no Kuala Lumpur, ne’ebé opera hosi Batik Air Malázia no Aero Díli,” dehan Horta.
Dezenvolvimentu ida-ne’e iha setór aviasaun nian konstitui ponte ida ba turizmu, negósiu, edukasaun, investimentu no relasaun sira entre povu sira.
Lasu istóriku no kulturál sira, inklui semellansa linguístika no esperiénsia ne’ebé fahe hamutuk iha Malaka, hametin liután parseria ida-ne’e, hodi sai hanesan inspirasaun ba prezervasaun no valorizasaun patrimóniu rasik Timor-Leste nian.
(eme)







