DILI, STLTIMORLESTE.com – Osan povu nian konsidera soe arbiru tanba projetu harii ohin sobu aban, ne’ebe halo ezekusaun Orsamentu Jeral Estadu (OJE) ba projetu fiziku sai dupla.
Deputadu Bankada FRETILIN, Antoninho Doutel Sarmento dehan, Governu agora gasta OJE ho dupla tebes. “Projetu barak ita haree tiba-tiba harii, tiba-tiba sobu fali, depois fulan oin mai harii fila fali iha fatin hanesan. Ne’e mal gastus loos ba osan povu nian,” dehan Deputadu Antoninho ba STL, iha Dili, Sesta (18/09/2026).
Nia esplika katak, pratika hanesan nee hatudu laiha planu ordenamentu ne’ebe klaru antes ezekuta projetu. Governu deside harii deit maibe la halo estudu viabilidade no dezeñu ne’ebe diak, nune’e ikus mai tenke sobu fali hodi gasta osan dala rua.
“Ida nee osan povu nian, laos osan grupu nian. Se ita harii depois sobu fali, signifika ita soe osan ba rai. OJE tinan-tinan aprova maibe rezultadu la iha kualidade,” nia kritika.
Tuir nia, kondisaun ne’e mosu barak iha infraestrutura estrada, edifisiu publiku no moru balu ne’ebe foin harii fulan balu deit maibe tenke sobu fali, tambá la tuir padraun tekniku ka muda fali dezeñu husi ministeriu relevante.
“Ha’u husu Governu tenke hapara ona kultura harii-sobu ne’e. Antes harii tenke iha estudu didiak, labele tiba-tiba harii, tiba-tiba sobu fali, ikus mai povu mak sai vitima,” nia dehan.
Nia hatutan, Bankada FRETILIN sei kontinua halo fiskalizasaun ba ezekusaun OJE hotu hodi asegura osan ne’ebé, estadu uza ho efisiente no la duplika gastu ne’ebe prejudika dezenvolvimentu nasional. Nia mos husu atu sosiedade hotu-hotu tenki sai fiscalizador no krítiku ba obra hotu ne’ebé finansia husi OJE mak aprova kada tinan, liu husi Parlamento Nacional.
Iha parte ketak, Observador Politika, Antonio Magno hatete, kestaun nee labele husik deit. “Pratika harii-sobu-harii fali nee hatudu frakeza jestaun, no bele loke dalan ba mal administrasaun,” nia dehan.
Nia esplika katak, bainhira projetu ida gasta osan dala rua ba servisu hanesan, publiku iha direitu atu hatene tanba sa. Ne’e presiza transparansia kona-ba kustu adisional ne’ebe mosu husi sobu no harii fila fali.
“Tribunal Kontas no CAC presiza tun haree projetu sira ne’ebe deskonfia halo gastu dupla. Se la iha justifikasaun teknika ne’ebe forte, tenke responsabiliza kompañia no ministeriu ne’ebe halo desizaun,” nia sujere.
Entretantu, Akademista UNTL, Luciano da Costa hatete, gastu dupla nee impaktu ba ekonomia. “OJE ne’e limitadu, se ita gasta dala rua ba buat ida deit, signifika ita sakrifika setor seluk hanesan edukasaun no saude,” nia dehan.
Nia esplika katak jestaun finanseira publika ne’ebe diak tenke efisiente, efikaz no ekonomiku. Se projetu tenke sobu fila-fila, signifika prinsipu tolu nee la aplika iha ezekusaun OJE.
“Governu presiza hadia sistema planementu no fortifika papel ADN hodi halo kontrolu kualidade antes, durante no depois projetu, atu osan povu nian la lakon saugati deit,” nia konklui.
(car)
