LAUTÉM, STLTIMORLESTE.com — Iha Suku Mehara, Lautém, Xanana Gusmão fila ba fatin ne’ebé rai memória kona-ba reorganizasaun Rezisténsia, aprendizajen gerilla no enkontru segredu ho Dom Martinho da Costa Lopes iha 1982.
Mehara, Postu Administrativu Tutuala, Munisípiu Lautém, la’ós de’it fatin ida iha Ponta Leste ho paisajen naturál furak. Ba istória Rezisténsia Timor-Leste, área ne’e mós sai testemuñu ba períodu difísil hafoin baze apoiu Rezisténsia rahun iha tinan 1979.
Iha loron 20 no 21 Setembru 2026, Primeiru-Ministru no Komandante Em-Xefe FALINTIL, Kay Rala Xanana Gusmão, lori jornalista sira hosi média nasionál ba Mehara atu fahe diretamente memória kona-ba dalan naruk reorganizasaun luta.
Xanana, akompaña husi ekipa seguransa no membru Governu, konta fila-fali esperiénsia hosi Foho Matebian, liu hosi Legumai, OI, Iralafai no Soru, to’o Mehara, fatin ne’ebé nia hasoru Dom Martinho da Costa Lopes.
Husi Matebian ba Ponta Leste
Tuir Xanana, iha períodu 1977–1978, Rezisténsia hasoru presáun militár boot, enkuantu populasaun sivil enfrenta falta hahán, bee no seguransa.
Populasaun hosi Baucau, Venilale, Ossu, Viqueque, Uatolari, Uatucarbau, Tutuala, Iliomar, Lautém, Luro no Laga barak sa’e ba área Foho Matebian atu buka seguransa.
Kondisaun ne’ebé todan ne’e obriga lideransa Rezisténsia atu buka maneira foun hodi kontinua luta. Hosi prosesu ida-ne’e, Ponta Leste komesa hetan papel importante iha reorganizasaun no dezenvolvimentu estratéjia gerilla.
OI, “Universidade Gerilla”
Iha área OI, Mehara, Xanana konta katak nia komesa estuda no analiza esperiénsia gerilla hosi nasaun sira seluk, inklui Vietname, Cuba no Angola.
Iha sorumutu ho jornalista sira iha loron Domingu, 20 Setembru, nia esplika katak aprendizajen ne’e la’ós de’it kona-ba tátika funu, maibé mós kona-ba oinsá atu kompriende rai, populasaun no realidade lokal.
Tanba ne’e, nia bolu OI hanesan “universidade gerilla”, fatin ida ne’ebé nia aprende atu adapta esperiénsia hosi nasaun seluk ba realidade Timor-Leste.
Aprendizajen ne’e sai parte hosi prosesu atu harii estratéjia foun ba Rezisténsia, iha momentu ne’ebé estrutura antiga hetan estragus boot.
Reorganizasaun no unidade
Reorganizasaun Rezisténsia la’o liu husi mudansa iha estrutura no maneira luta, maibé mós envolve orientasaun polítika.
Hafoin mate Nicolau Lobato iha 1978, Xanana asumi responsabilidade importante iha kontinuidade luta. Iha 1981, nia lidera prosesu reorganizasaun ne’ebé inklui Primeira Konferénsia Nasional FRETILIN, no sai lider Rezisténsia no Komandante Em-Xefe FALINTIL.
Prosesu ne’e buka hametin unidade no liga novamente forsa Rezisténsia ne’ebé dispersa iha territóriu.
Enkontru segredu ho Dom Martinho
Memória ida ne’ebé forte liu hosi Mehara mak enkontru segredu entre Xanana Gusmão no Dom Martinho da Costa Lopes iha Setembru 1982.
Enkontru ne’e akontese liuhosi ligasaun komunidade lokal no Liurai Miguel, ne’ebé ajuda kria oportunidade atu lider Rezisténsia no lider Igreja hasoru malu.
Xanana, akompaña husi membru FALINTIL, tun hosi área Foho Matebian liuhosi Lore, Iliomar no Muapitine to’o Mehara. Iha enkontru ne’e, nia entrega dokumentu kona-ba situasaun no luta Timor-Leste ba Dom Martinho.
Dokumentu sira ne’e importante tanba objetivu mak atu hato’o ba mundu li’ur katak Rezisténsia Timor-Leste sei kontinua, maski okupasaun no operasaun militár halo situasaun iha rai-laran sai todan.
Testemuñu no fonte istórika sira mós liga enkontru ne’e ho esforsu atu hametin komunikasaun entre Rezisténsia no Igreja Katólika, no atu lori realidade Timor-Leste ba atensaun komunidade internasionál.
“Funu la fasil”
Acacio da Silva “Haloli”, ne’ebé sai membru seguransa pesoál Xanana durante tempu Rezisténsia, konta katak dalan hosi Foho Matebian ba Mehara la’ós viajen simples.
Nia dehan, sira tenke lao ho kuidadu tanba presensa forsa militár Indonézia iha área barak.
«“Antes ita nia Maun Boot halo reorganizasaun nasional ne’e, la’ós buat fasil ida. Nia tenke lao hosi sentru to’o fronteira atu hatene soldadu FALINTIL sira sei moris ka lae.”»
Tuir Haloli, Xanana presiza hatene situasaun iha territóriu antes halo reorganizasaun nasional, inklui buka membru Rezisténsia sira ne’ebé sei kontinua iha ai-laran.
Nia mós konta katak, bainhira lao hamutuk ho Xanana, sira dala barak evita hasoru forsa inimigu tanba númeru sira menus. Maibé bainhira sira lao mesak, situasaun bele sai diferente.
“Funu nee la fasil,” dehan Haloli, hodi hatudu katak sobrevivénsia iha ai-laran depende ba kuidadu, esperiénsia no kapasidade atu adapta ba situasaun.
Dokumentu ba mundu li’ur depois reorganizasaun, lideransa Rezisténsia buka mós dalan atu fahe informasaun ba komunidade internasionál.
Dokumentu ne’ebé prepara iha territóriu nia laran tenke atravessa dalan naruk antes bele to’o ba rede sira iha li’ur.
Esforsu ne’e hatudu katak Rezisténsia la depende de’it ba luta armada iha ai-laran, maibé mós presiza rede klandestina, Igreja no ligasaun diplomátika atu hato’o situasaun Timor-Leste ba mundu.
Memória ba jerasaun foun
Amelio Acacio Ximenes “Maualsi”, veteranu hosi Frente Armada, hatete katak fatin istóriku sira hanesan Mehara presiza hetan atensaun no konservasaun.
“Ohin ita ukun-rasik-an ona, fatin istóriku sira nee tenke hadia. La’ós de’it ba ami veteranu, maibé ba povu Timor-Leste tomak, liu-liu ba foin-sa’e sira atu hatene istória luta ba auto-determinasaun no independénsia,” dehan Maualsi.
Nia mós husu atu istória luta libertasaun nasional kontinua konta ba jerasaun foun, atu sira kompriende sakrifísiu ne’ebé ema barak halo durante períodu Rezisténsia.
“Ami hakarak Maun Boot kontinua fahe istória ida-ne’e ba Timor oan tomak, liu-liu ba foin-sa’e sira, atu iha futuru ema labele manipula istória luta libertasaun,” afirma nia.
Mehara no memória Rezisténsia
Husi Foho Matebian ba Mehara, hosi OI “universidade gerilla” to’o enkontru segredu ho Dom Martinho, memória sira ne’e hatudu katak reorganizasaun Rezisténsia la akontese iha loron ida.
Prosesu ne’e envolve sobrevivénsia, aprendizajen, organizasaun, unidade no komunikasaun ho komunidade no Igreja.
Mehara, tanba ne’e, la’ós de’it fatin ida ne’ebé Xanana konta istória ba jornalista sira. Nia sai mós espasu memória ida kona-ba momentu importante iha istória Rezisténsia Timor-Leste.
Vizita Xanana ba Mehara iha Setembru 2026 akontese iha véspera serimónia inaugurasaun Monumentu Dom Martinho da Costa Lopes, ne’ebé representa memória kona-ba kontribuisaun lider Igreja ne’e ba povu Timor-Leste.
Husi memória ne’ebé rai iha rai Mehara, istória reorganizasaun Rezisténsia kontinua sai parte hosi memória nasional no fonte aprendizajen ba jerasaun foun.Versaun ne’e bele sai feature long-form ba jornal, website ka revista. Hau mós bele halo versaun mais forte ho estilo feature human-interest, mantendo faktu no testemuñu sira.
(jos)







