ERMERA, STLTIMORLESTE.com — João de Jesus Soares Varela, veteranu rezisténsia ne’ebé uza kodigu REVAS, konta prosesu naruk husi buka dalan to’o lori lider máximu rezisténsia, Xanana Gusmão, mai subar iha Ermera durante períodu rezisténsia.
Primeiru mai husi Dili hela iha rezidensia Brivale, Aldeia Gomhei, Suku Riheu.
João hateten katak, iha momentu ne’ebá, nia servisu hanesan estafeta ki’ik ho motor ida.
“Ha’u hanesan estafeta ki’ik ida. Iha momentu ne’ebá motor rua de’it: Simão Babo iha motor ida no ha’u iha motor ida. Saudozu Longinhos Madeira, alias Run Batar, no saudozu Dusa’e tau ha’u hanesan estafeta,” João hateten ba jornalista sira iha aldeia Gomhei, suku Riheu, Ermera.
Tuir João, Run Batar iha servisu hanesan motorista no antes servisu ho governadór Abílio Osório iha Dili, liu-liu iha dalan Dili–Ainaro. Ikus mai, nia hetan responsabilidade atu sai estafeta no koordena kontaktu ho Komandante Xefi, Xanana Gusmão.
João esplika katak, prosesu buka no lori Xanana komesa bainhira Run Batar no Dusa’e ba hasoru Komandante Xefi iha Kakaulidun. Depois enkontru, João hein iha uma família Padre Domingos Maubere nian.
Iha ne’ebá, Xanana husu sira nain rua se prontu atu lori nia ba Ermera. Sira hatán katak prontu.
Depois de desizaun ne’e, sira fila fali ba Ermera atu prepara situasaun. João, hanesan estafeta, kontinua halo observasaun ba postu Railaku no Tibar durante fulan rua.
Iha tempu hanesan, Run Batar no Dusae ba hasoru Mestre Afonso de Jesus Martins, ne’ebé nia uma sai fatin importante ba preparasaun. Iha tempu ne’ebá, oan mane Mestre Afonso nian mos lakon iha ailaran. Tanba ne’e, família iha esperansa katak se Komandante Xefi mai, bele ajuda buka oan ne’e.
João hateten katak, sira tun ba Dili atu informa katak Ermera prontu simu Avo Nana. Maibé problema boot ida mak kareta la iha. Sira iha motor de’it. Tanba ne’e, sira ba koordena ho Amu Mario.
“Istória loos kona-ba Komandante Xefi mai Ermera mak la’ós Amu Mario mesak lori nia. Run Batar ho Dusa’e mak lori mai. Sira tama ho Amu Mario tanba momentu ne’ebá sira ba husu kareta Amu Mario,” João esplika.
Tuir João, Amu Mario no Dusae ko’alia kona-ba planu ne’e. Amu Mario hateten katak nia no Xanana uluk eskola hamutuk, maibé seidauk hasoru malu depois tempu naruk. Dusa’e, iha sorin seluk, tenta konvense Amu Mario atu fó kareta atu ajuda lori Xanana.
Dusae hateten ba Amu Mario katak, se sira iha kareta, bele lori Xanana, no momentu ne’e bele sai parte ida husi istória.
Operasaun iha loron 4 fulan Abril. João konta katak iha loron 4 fulan Abril, sira halo planu atu tun ba Dili. Amu Mario informa katak nia sei halo missa iha Gleno no depois ba hein sira iha Igreja Motael.
Depois missa, Amu Mario tun husi Gleno ba Dili. Iha Igreja Motael, Amu hein sira nain rua, maibé depois liu minutu balu sira seidauk mai.
Tanba ne’e, Amu husu katekista ida iha Motael atu informa katak iha mane nain rua mai buka nia atu ba fo konfisaun ba sira nia maun moras iha hospitál. Depois, sira haruka atu tuir ba rezidénsia Amu iha Bairro dos Grilos.
Bainhira sira to’o, Amu husu kona-ba informasaun ne’ebé sira lori. Atu la hamosu suspeita, sira halo hanesan kareta aat. Amu esplika katak kareta nia kondisaun la diak no mesin iha problema.
Depois, sira kontinua ba Kakaulidun. Run Batar iha ona fatin ho Avo Nana. João hateten katak, iha kalan loron 4 fulan Abril, tuku 9 kalan, Avo Nana tun mai ho taxi kinur ida. Taxi ne’e lori husi ema Xina ida.
Bainhira Avo Nana to’o, Dusa’e informa katak “maun boot” tur iha oin. Depois komprimenta, Dusa’e haruka João ho motor uluk no Avo Nana sira ho taxi tuir kotuk.
Iha sentru saúde, motor taka mate lampu dala tolu hanesan sinal ba Amu Mario. Depois, motor tuir taxi to’o iha fatin ne’ebé kareta hein.
Iha kareta laran, Run Batar iha ona, Amu Mario mak lori kareta no Avo Nana tur iha sorin.
João lembra katak Amu Mario aviza nia kona-ba perigu ne’ebé sira enfrenta.
“Amu hateten ba ha’u: João, agora ita iha situasaun perigu. Imi nain rua ho motor uluk ne’e bele hein mate de’it. Ita halai, ha’u kurva ida, Amu mos kurva ida, atu lampu sira labele haree ita,” João konta.
Motor ne’ebé uza ba operasaun ne’e, tuir João, la hanesan motor uluk ne’ebé sira uza husi Ermera mai Dili. Sira sobu parte balu husi motor atu halo nia aparénsia diferente, hanesan motor kros ne’ebé uza iha Dili, atu ema sira la nota.
Iha dalan, sira hasoru obstákulu balu, inklui besi ne’ebé taka dalan antes nee, maibe sira liu besi sira haluha taka no loke hotu. Bainhira to’o Gleno, motor subar iha Bugasa.
Avo Nana depois hela iha uma ida ne’ebá. Ema ne’ebé observa fatin ne’e la barak; João hateten katak ema nain tolu de’it mak iha responsabilidade atu haree situasaun: Julio Madera, ne’ebé servisu hanesan estafeta, Abílio Martins no Manuel.
Bainhira Avo Nana to’o, família prepara kafe no hahán. Iha kalan, João no Abel simu orientasaun atu buka komandante sira atu mai enkontru.
Sira bolu ema sira ne’ebé iha papel importante iha rezisténsia, entre sira Clinton, Fitun, Graviel Ximenes, Afonso Salsinha, Orlando da Costa no Tomás Soares Rai Buti.
Iha loron 5, sira halo enkontru atu ko’alia kona-ba oinsá atu kontinua luta.
Iha dader, João ba kantor ho kolega nain rua ne’ebé nia hasoru iha Motahare. Iha João nia kolega rua neebe nia hetan iha Motahare, tuir João hodi husu informasaun, maibe nia dehan katak nia la hatene.
Ikus mai, suspeita komesa mosu katak ema balu hatene kona-ba movimentu sira. João sente nia kamisa bokon no nia isin kole tanba preokupasaun. Nia sai husi kantor ba uma Dusae atu informa katak ema balu komesa deskonfia.
Bainhira sira to’o iha uma Avo Nana, Dusa’e tama atu informa nia kona-ba situasaun. Avo Nana husu kona-ba motorista Amu Mario nian. Dusa’e hatán katak nia naran Luis.
Depois sira bolu Luis no informa nia katak, se iha situasaun ruma no Amu Mario la iha tempu, nia tenke prontu atu tula. Depois halo servisu durante loron rua ka tolu, Luis ikus mai mak tula Avo Nana atu muda ba rezidénsia Amu Mario, hodi lao liu husi Vila Maria ba iha Ai Ceu.
Depois Avo Nana sai tiha husi fatin neeba, ikus mai bapa sira mos kaer João lori tiha ba uma ida iha Dili, neebe lokaliza iha Kolmera.
Testemuña husi família Mestre Afonso, Graciana de Jesus Martins, bainhira ko’alia kona-ba momentu Avo Nana mai hela iha sira nia uma, hateten katak família la hatene uluk kona-ba identidade ka objetivu vizitante ne’e.
“Iha tempu ne’ebá sira bolu maun boot. Prosesu naruk molok Avo Nana mai. Antes ne’e, Amu Mario ba mai ona iha uma ne’e, maibé ami la hatene ida. Ami hanoin de’it katak Amu mai vizita ami nia aman,” Graciana hateten.
Tuir nia, família bolu ema sira iha ailaran ho liafuan “manu fuik”, no nia inan informa ba sira katak Xanana sei mai. Tanba situasaun segredu, membru família balu tenke ba hela iha fatin seluk atu halo fatin ne’e mamuk.
Iha kalan ida, Avo Nana mai husi fatin ne’ebé família la hatene no derepente to’o ona iha sira nia uma. Família prepara hahán atu fó ba nia.
Depois halo planu kona-ba enkontru, Avo Nana haruka família kontinua ho sira nia servisu. Graciana servisu hanesan enfermeira. Dusa’e husu nia atu prepara ai-moruk, tanba Avo Nana presiza kontinua kuidadu no sira tenke iha ai-moruk iha uma.
Graciana ba hospitál, prepara ai-moruk sira no lori mai uma. Avo Nana, depois, sai husi fatin ne’e ho ai-moruk sira.
Istória ne’e hatudu oinsá, iha tempu rezisténsia, movimentu ema no informasaun tenke halo ho kuidadu tebes. Testemuña João de Jesus Soares Varela no Graciana de Jesus Martins fó imajen kona-ba prosesu naruk, kontaktu entre estafeta sira, família sira no membru rezisténsia, to’o Xanana Gusmão bele to’o no kontinua nia luta iha Ermera.
(ter)







