DILI, STLTIMORLESTE.com — Selebrasaun Loron Nasionál Funsaun Públika 2026 hahú ho Jornada Istórika “La’o Tuir Eroi Sira Nia Ain-Fatin”, ho tema “Hamatan ba Pasadu, Hametin Ohin, Hari’i Futuru”, ne’ebé hala’o iha Munisípiu Ermera, Segunda (21/09/2026).
Jornada ne’e organiza hosi ekipa kuadrilateral, ne’ebé kompostu hosi Provedor Direitu Umanu no Justisa (PDHJ), Komisaun Anti-Korupsaun (KAK), Komisaun Funsaun Públika (KFP) no Inspetoria-Jerál Estadu.
Provedor PDHJ, Virgílio da Silva Guterres hateten katak, jornada ne’e importante atu partisipante sira bele la’o tuir fali ain-le’ut ka ain-fatin hosi eroi, kombatente no mártir sira ne’ebé halo luta no sakrifísiu ba ukun-rasik-an.
“Jornada ida-ne’e atu lao tuir fali ain-le’ut ka ain-fatin ita-nia eroi, ita-nia kombatente sira uluk, mártir sira uluk. Nia objetivu atu hanoin hikas fali. Se iha ita-nia tempu ita tau an hanesan suster, susar no terus hamutuk, sira nunka tauk,” Provedor hateten ba jornalista sira iha Jardim dos Heróis da Pátria, Fatukero, Ermera.
Nia esplika katak, sofrimentu no sakrifísiu iha diferensa. Sofrimentu bele mai tanba ema seluk halo ita terus, enkuantu sakrifísiu mak buat ida ne’ebé ema rasik hili no hakarak halo. Tanba ne’e, sakrifísiu konsidera hanesan buat ida ne’ebé sagradu.
Provedor fó ezemplu katak iha Ermera, iha fatin abrigu sira ne’ebé sai referénsia istórika ba luta rezisténsia, inklui Mirtutu, ne’ebé sai fatin abrigu ba Komandante Nino Konis Santana, no fatin sira seluk ne’ebé Komandante Xanana Gusmão, Komandante ChoMoCho no kombatente sira seluk uza durante rezisténsia.
Nia mós fahe istória kona-ba ain-le’ut kombatente sira durante luta iha ai-laran.
“Bainhira sira la’o, sira hakat estrada hosi matebian. Ita haree ain-fatin hanesan ema ida de’it mak liu, maibé loloos ema na’in 10 ba leten mak liu. Ida liu tiha, ida seluk sama tan ain-fatin, atu inimigu labele nota katak ema barak mak liu,” nia hateten.
Tuir Provedor, ain-le’ut ne’e simboliza unidade, sakrifísiu no hadomi rai. Maski jerasaun bele diferente no luta bele la hanesan, maibé sentimentu atu hadomi rai no povu ida-ne’e tenke nafatin.
Nia husu ba partisipante sira atu lori la’ós de’it memória vizuál hosi jornada ne’e, maibé mós memória istórika no valór servisu hosi servidór estadu.
“La’o lalika haka’as-an demais, tenke tulun malu hanesan sira uluk iha ai-laran. Kuandu ema tiru kona, kilat tenke soe ba kotuk atu maluk kontinua luta. Isin bele mate, maibé luta kontinua,” Provedor dehan molok nia hakilar hanesan kombatente sira uluk iha ai-laran.
Prezidente Autoridade Munisípiu Ermera, José da Costa Gomes hateten katak, Autoridade Munisipál Ermera ofisialmente loke jornada istórika “La’o Tuir Eroi Sira Nia Ain-Fatin”, ne’ebé sei hala’o durante loron haat, husi 21 to’o 24 Setembru 2026.
Nia esplika katak, jornada hahú iha dader Segunda-feira, husi Fatukero, Parókia Ermera Antiga, no kontinua ba Mirtutu, Abrigu Hatula/Apido hosi Maun Xanana, Mribali, Nunutali, Lulilau, Tidir, Foho Hituria, Ai-Ceu, Loblala, Ersoi, Nino Konis Santana iha Rai-Lori, Bugasa no Kaisa, to’o Postu Administrativu Gleno-Laloran Tasi, molok enserra iha sentru Gleno.
Nia hateten, jornada ne’e fó omenajen ba saudozu Antonino Santana, ka Nino Konis Santana, Komandante-Xefe Kay Rala Xanana Gusmão, no eroi, mártir, veteranu, klandestinu no povu ki’ik-oan sira hotu ne’ebé fó sira-nia moris ba ukun-rasik-an.
“Autoridade Munisipál afirma jornada ne’e la’ós atividade la’o ain de’it, maibé aula istória moris ida. Ain-fatin sira ne’ebé ita liu la’ós de’it dalan iha mapa. Sira mak prova ba sofrimentu, korajen no esperansa,” nia hato’o.
Autoridade Munisipál mós husu atu transforma valór rezisténsia sai responsabilidade ba tempu agora. Istória iha Mribali, Nunutali, Lulilau, Tidir, Foho Hituria no fatin sira seluk tenke sai patrimóniu moris ba jerasaun ohin no futuru.
Nia reforsa katak, valór sira ne’e bele aplika iha servisu públiku liuhosi servisu ho onestidade, rejeita korrupsaun, proteje unidade, ajuda ema vulnerável no tau interese nasionál aas liu interese pesoál.
Prezidente Komisaun Funsaun Públika (KFP), Agustino Letencio De Deus, hateten katak jornada ne’e mós oportunidade ba funsionáriu públiku atu rona istória diretamente hosi eroi sira ne’ebé sei moris.
“Ohin ita lao tuir fali ain-fatin Komandante Nino Konis Santana no Komandante Xanana, no mós Komandante Lobuk ida ne’ebé ita boot sira sei ba. Jornada la’o tuir ain-fatin ida-ne’e atu ita ba rona hosi eroi moris sira nia istória, sira konta fila fali sira-nia istória no konta fila fali kona-ba sira-nia kolega ba ita,” nia dehan.
Tuir Agustino, desizaun KFP atu realiza jornada ne’e iha objetivu atu lori funsionáriu públiku sira rona no komprende oinsá administrasaun públika funsiona iha tempu rezisténsia.
Nia hateten katak, iha tempu rezisténsia, administrasaun públika kontinua lao nafatin, inklui oinsá komandante sira iha ai-laran fó orden ba komunidade iha vila, haruka mensajen no orientasaun ba komunidade, no organiza luta iha situasaun ne’ebé difísil.
Buat importante ne’ebé funsionáriu públiku bele aprende hosi jornada ne’e mak oinsá organiza an, servisu hamutuk no atinji objetivu ida maski enfrenta risku no difikuldade.
“Objetivu prinsipal maka oinsá servi komunidade ho diak no ho kualidade,” nia hateten.
Agustino mós kompara situasaun administrasaun públika iha tempu rezisténsia ho situasaun ohin loron. Iha tempu uluk, ema ne’ebé envolve iha administrasaun no luta menus, maibé sira metin no forte iha servisu. Ohin loron, funsionáriu públiku barak liután, maibé públiku sei kontinua iha preokupasaun kona-ba atendimentu no kualidade servisu.
Tanba ne’e, jornada “La’o Tuir Eroi Sira Nia Ain-Fatin” konsidera mós hanesan prosesu formasaun ba karakter no mudansa mentalidade ba funsionáriu públiku.
Agustino hateten katak, funsionáriu sira presiza aprende hosi eroi no kombatente sira, lori valór sira ne’ebé sira husik hela, no aplika iha servisu públiku atu bele hadi’a mentalidade no kualidade atendimentu ba komunidade.
Jornada ne’e sei konsidera hanesan parte hosi formasaun ne’ebé sei fó sertifikadu ba partisipante sira. Sertifikadu ne’e sei sai mós rekonesimentu ba prosesu promosaun antiguidade, ho total 40 oras formasaun.
(ter)







