Paichau Rai Memória Reorganizasaun Luta

Foto: STL/Joseph Koa

LAUTÉM, STLTIMORLESTE.com — Iha leten Foho Paichau, área Ponta Leste, ai-laran no dalan foho sira ohin loron bele haree hanesan paisajen naturál. Maibé ba sira ne’ebé uluk liu iha fatin ne’e, Paichau rai hela memória kona-ba tempu ida ne’ebé luta povu Timor-Leste hasoru situasaun todan no presiza reorganiza fali Rezisténsia.

Iha Segunda-feira, 21 Setembru 2026, Komandante-Xefe FALINTIL, atual Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, fila ba Paichau hamutuk ho veteranu sira ne’ebé uluk akompaña nia iha tempu Rezisténsia. Vizita ne’e sai momentu atu fahe memória ba jornalista, veteranu no jerasaun foun kona-ba dalan reorganizasaun luta iha Ponta Leste.

Vizita ba Paichau hala’o iha véspera inaugurasaun Monumentu Monsenhor Martinho da Costa Lopes iha Mehara. Iha Lautém, Xanana la’ós de’it vizita fatin ida, maibé percorre fatin sira ne’ebé iha ligasaun ho dalan Rezisténsia, hodi konta fali istória hosi tempu ne’ebá.

“Erói loloos mak povu”

Iha Paichau, Xanana subliña katak nia lori jornalista sira ba fatin istóriku la’ós atu rekupera glória pesoál ka hatudu se mak halo funu. Ba nia, memória ne’e tenke tau povu no kombatente sira iha sentru.

“Ha’u lori jornalista sira mai iha ne’e la’ós atu dehan katak ha’u mak kaer funu ka ha’u mak halo funu. Erói loloos mak povu. Soldadu sira ne’ebé sei moris ne’e mak diretamente apoia ha’u la’o ba mai. Tempu ne’ebá laiha roupa, hahan, bee no aimoruk. Buat sira ne’e hotu hanesan memória ida,” dehan Xanana.

Nia hateten katak, maski Rezisténsia hasoru operasaun militár ne’ebé todan iha períodu ikus tinan 1970 no inísiu tinan 1980, lideransa la para buka dalan atu hametin fali luta. Prosesu reorganizasaun ne’e envolve estrutura armada, rede klandestina no relasaun ho parte seluk iha sosiedade. Governu mós refere katak Xanana, hafoin mate Nicolau Lobato iha 1978, simu responsabilidade atu reorganiza luta no iha 1981 organiza konferénsia nasional FRETILIN, ne’ebé nia sai líder Rezisténsia no Komandante-Xefe FALINTIL.

Dalan naruk liu hosi Ponta Leste

Bainhira reorganizasaun hahú, dalan ba Ponta Leste la fasil. Lideransa no kombatente sira tenke liu hosi foho, ai-laran, aldeia no área remota atu buka kontaktu, haree situasaun no hatene estrutura sira ne’ebé sei hela.

Paichau sai parte ida husi dalan ne’e.

Veteranu Acacio da Silva, koñesidu ho naran “Maukoliha”, lembra bainhira Xanana to’o iha Ponta Leste. Tuir nia, dalan ne’ebé sira liu hosi Lore, Laiara, Paichau, Maubelis, Malaka, Mehara no Oi, la’ós dalan fasil.

“Bainhira maun boot mai iha Ponta Leste, hosi Lore mai to’o iha Laiara, hosi ne’e maka mai iha Paichau. Depois ami lori maun boot ba Maubelis no Malaka, depois sira ba to’o Liurai Miguel nia uma iha Mehara no liu ba Oi. Iha Oi mak maun boot estuda funu,” Maukoliha konta.

Depois hosi Oi, tuir nia sasin, Xanana kontinua ba Behe, ne’ebé iha tempu ne’ebá hela hamutuk ho Mateus no Alberto. Iha fatin ne’e, nia koko avalia kapasidade membru sira atu organiza fali luta iha kondisaun ne’ebé limitadu.

Reorganizasaun iha tempu difísil

Reorganizasaun Rezisténsia la akontese iha kondisaun ne’ebé fasil. Kombatente sira enfrenta falta rekursu báziku, inklui hahan, bee, roupa no aimoruk.

Maukoliha hateten katak, iha tempu ne’ebá, forsa inimigu boot liu kompara ho kombatente Rezisténsia ne’ebé iha rekursu limitadu. Tanba ne’e, sira presiza uza estratéjia no manobra atu evita konfrontasaun direta.

“Dala barak ita-nia foin-sa’e sira dehan funu ne’e fasil, maibé ami hateten katak difísil. Inimigu iha forsa boot, maibé ami la’o ho maun ne’e ho kilat la to’o sanulu. Ami halo manobra oioin hodi labele tiru malu ho inimigu,” nia dehan.

Iha situasaun ne’e, solidariedade entre povu no kombatente sai parte importante husi sobrevivénsia.

Tuir Maukoliha, Xanana mós ajuda kombatente sira ne’ebé hetan kanek, inklui ho aimoruk tradisionál. Nia lembra Cornelio Gama “L7” no Komodoro Higino das Neves, ne’ebé hetan kanek iha tempu Rezisténsia.

“Karidade ne’ebé maun Xanana hala’o la’ós foin agora, maibé desde uluk iha ai-laran. Iha hahan uitoan, roupa uitoan, nia fahe malu ho labarik sira ne’ebé presiza,” Maukoliha dehan.

Povu nia luta iha kotuk

Memória ne’ebé Xanana fahe iha Paichau la limita de’it ba movimentu kombatente sira. Nia mos konta kona-ba maneira ne’ebé populasaun uza atu proteje an no kontinua suporta Rezisténsia.

Iha tempu balu, populasaun dada bandeira merah-putih iha sira-nia uma, inklui iha fahi-luhan. Tuir Xanana, maneira ne’e sai parte husi estratéjia povu atu evita inimigu no espiaun sira atu identifika ema ne’ebé apoia Rezisténsia.

“Ne’e forma luta povu ida-ne’e nian,” Xanana hateten.

Istória ne’e hatudu katak luta ba libertasaun Timor-Leste la’ós de’it akontese iha liña militár. Luta mós moris iha aldeia, iha uma, iha ai-laran no iha relasaun solidariedade entre povu no kombatente.

Hosi Paichau ba Mehara

Vizita Paichau sai parte husi série vizita Xanana iha Lautém, ne’ebé liga fatin istóriku sira ho memória reorganizasaun Rezisténsia. Hafoin Paichau, atenção muda ba Mehara, fatin ne’ebé 44 tinan liubá akontese enkontru segredu entre Xanana Gusmão no Monsenhor Martinho da Costa Lopes.

Iha 22 Setembru 1982, Xanana no Monsenhor Martinho hasoru malu iha Mehara, iha períodu reorganizasaun Rezisténsia. Tuir fonte Governu, enkontru ne’e envolve ko’alia kona-ba mudansa orientasaun Rezisténsia, ho énfaze liután ba unidade nasional no luta ba autodeterminasaun. Dokumentus kona-ba situasaun no reorganizasaun Rezisténsia mós entrega ba Monsenhor Martinho.

Memória kona-ba enkontru ne’e sai baze ba inaugurasaun Monumentu Monsenhor Martinho da Costa Lopes iha Mehara, iha 22 Setembru 2026. Iha serimónia ne’e, Igreja Katólika, Governu, veteranu, família no komunidade Lautém partisipa atu marka memória istórika ne’e.

Memória ba jerasaun foun

Paichau, ba jerasaun ohin no aban, la’ós de’it fatin ida iha mapa Munisípiu Lautém. Fatin ne’e rai hela istória kona-ba dalan ne’ebé povu no lideransa Rezisténsia liu durante períodu difísil.

Veteranu sira ne’ebé uluk akompaña Xanana iha área Lautém inklui Acacio da Silva “Maukoliha”, Acacio dos Santos “Mausoru”, Adelino Gonzaga “Ativista Sonilari”, Mateus da Conceição no Alende Sendi Kalikas.

Iha vizita ne’e, akompaña mós hosi Komodoro Higino das Neves, atual Komandante Komponente Naval, membru Governu, Prezidente Autoridade Munisípiu Lautém Melio de Jesus, veteranu, ekipa Centro Nacional Chega! (CNC) no komunidade Lautém.

Hosi Paichau, Mehara no fatin istóriku sira seluk iha Ponta Leste, memória kona-ba reorganizasaun luta kontinua sai parte husi istória nasional.

(jos)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *