DILI, STLTIMORLESTE.com — Festival Internasionál Filme Timor-Leste (TL) 2026 sai nu’udar espasu ida atu komemora no aprezenta istória Timor-Leste, liuliu istória rezisténsia hosi 1975 to’o 1999, liuhosi arte cinematográfika ba jerasaun agora no sira tuirmai.
Diretora Ezekutiva Gabinete Fronteira Terrestre no Marítima, ne’ebé agora hala’o knaar nu’udar Xefe Gabinete Primeiru-Ministru, Elizabeth Esposto, hato’o deklarasaun ne’e iha serimónia Festival Internasionál Filme Timor-Leste 2026, ne’ebé hala’o iha Timor Plaza, Dili, tersa-feira (29/09/2026).
Esposto dehan istória Timor-Leste iha valor importante ba mundu, no cinema bele sai meiu ida atu konta no preserva istória ne’e ba jerasaun foun no komunidade internasionál.
“Cinema Timor-Leste iha papel importante atu preserva memória no istória nasaun nian. Liuhosi filme sira, ita bele hatudu istória rezisténsia Timor-Leste, sakrifísiu povu no esperansa ba futuru,” dehan Esposto.
Nia hateten, festival ne’e mos fó oportunidade ba produtor no cineasta Timor-oan sira atu dezenvolve sira-nia talentu no partisipa iha festival cinematográfiku internasionál iha nasaun seluk.
Tuir Esposto, sakrifísiu povu Timor-oan durante períodu rezisténsia hosi 1975 to’o 1999 tenke rai nu’udar memória nasionál, tanba ema barak halo sakrifísiu boot no balu lakon sira-nia vida iha luta ba liberdade no independénsia.
“Cinema no filme sira bele ajuda ita atu kontinua hato’o istória ne’e. Filme ida bele lori istória Timor-Leste ba públiku iha rai laran no mos ba mundu tomak,” nia afirma.
Nia mos subliña katak apoiu ba indústria cinematográfika nasional importante atu hatudu katak Timor-Leste iha nia istória, esperiénsia no kontribuisaun rasik iha mundu cinema internasionál.
Ian Martin: UNAMET Aprende Hosi Povu Timor-Oan
Iha serimónia ne’e, Sekretáriu Jerál Nasoens Unidas (ONU) eis Xefe United Nations Mission in East Timor (UNAMET), Ian Martin, mos hato’o ninia esperiénsia kona-ba Timor-Leste no Konsulta Popular 1999.
Martin dehan Timor-Leste ocupa pozisaun importante iha istória, no memória kona-ba Konsulta Popular 1999 sei nafatin iha fuan membru sira UNAMET ne’ebé mai Timor-Leste atu hala’o prosesu konsultasaun ne’e.
Nia hateten, bainhira UNAMET mai Timor-Leste iha 1999, membru internasionál sira barak seidauk komprende kle’an kona-ba luta no konflitu ne’ebé povu Timor-oan liu hosi durante tinan barak.
Maibé, liuhosi servisu hamutuk ho povu Timor-oan, sira aprende diretamente kona-ba istória no realidade Timor-Leste.
Martin mos hatudu katak funcionáriu Timor-oan ne’ebé servisu iha UNAMET enfrenta risku boot durante prosesu Konsulta Popular, ne’ebé, tuir nia, dala barak liu risku ne’ebé funcionáriu internasionál sira hasoru.
Nia hato’o apresiasaun ba inisiativa produsaun dokumentáriu kona-ba Timor-Leste, ne’ebé hetan apoiu hosi Gabinete Primeiru-Ministru.
Martin mos hato’o parabéns ba Ian White nu’udar diretor filme, no espera katak dokumentáriu ne’e bele ajuda jerasaun foun komprende di’ak liu kona-ba istória no luta rezisténsia Timor-oan.
“Filme ida-ne’e sei ajuda garante katak istória luta rezisténsia Timor-oan sei koñesidu no komprendidu hosi jerasaun ida ne’ebé moris iha tinan 1999 no la moris iha tinan 1975,” nia dehan.
Nia mos hato’o agradese ba Governu, Polísia, Gabinete Primeiru-Ministru, Gabinete Prezidénsia, ekipa arkivu, ekipa sientífika no dokumentasaun, ekipa produsaun, no parte hotu ne’ebé kontribui ba realizasaun dokumentáriu ne’e.
Martin subliña katak filme ne’e fó oportunidade atu hatudu istória, luta no forsa povu Timor-Leste iha prosesu luta ba liberdade no independénsia.
Nia hato’o respeitu no onra ba ema hotu ne’ebé partisipa no kontribui iha luta ba independénsia Timor-Leste, liuliu sira ne’ebé halo parte iha períodu importante hosi 1975 to’o 1979.
PM Xanana Partisipa iha Lansamentu Filme
Tuir observasaun STL Lokraik, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão partisipa mos iha serimónia lansamentu filme dokumentáriu kona-ba rezisténsia Timor-Leste, ne’ebé hala’o iha Timor Plaza, Dili.
Festival ne’e reúnem reprezentante Governu, estudante cinema, produtor, cineasta, apoiadór no partisipante sira, ho objetivu atu fó espasu ba dezenvolvimentu cinema nasional no promove istória Timor-Leste liuhosi produsaun audiovizuál.
(jos)







