Governu Presiza Diversifika Ekonomia Nasaun

DILI, STLTIMORLESTE.com – Governu presiza diversifika ekonomia hodi kria empregu no aumenta produsaun lokal nasaun.

Dosente Fakuldade Ekonomia Unpaz, Caetano C. Correia, hatete, Timor-Leste iha oportunidade dezenvolvimentu ekonomia, maibé sei enfrenta dezafiu estrutural, inklui dependénsia ba reseita petrolífera, importasaun aas no atividade doméstika ne’ebé seidauk estável.

Nia hatete, governu presiza fó prioridade ba setor agrikultura, peskas no turizmu tanba iha potensial atu aumenta produtividade, diversifika ekonomia no kria oportunidade empregu ba povu.

“Governu presiza fó prioridade ba setor sira hanesan agrikultura, peskas no turizmu, tanba setor sira-ne’e iha potensial atu aumenta produtividade no diversifikasaun ekonomia,” dehan nia ba STL iha Kampus Universidade da Paz, Kinta (01/10/2026).

Nia hatete, medida importante seluk mak dezenvolve kompeténsia rekursu umanu, aumenta formasaun profisionál, promove empreendedorizmu no kria ambiente favorável ba investimentu no setor privadu.

Ba Pequena no Média Empresa (PME), nia konsidera governu presiza fasilita asesu ba finansiamentu, hadi’a jestaun, asesu ba merkadu no apoia emprezáriu sira atu dezenvolve atividade negósiu.

Nia hatete, PME no kooperativa sira bele kontribui ba kriasaun empregu tanba, ho asesu ba kapitál, teknolojia, formasaun no merkadu, sira bele aumenta produsaun no rekruta traballador foun.

“Bainhira governu apoiu PME hodi hetan kapitál, teknolojia no formasaun, sira nia negósiu bele aumenta produsaun no demanda, nune’e bele kria empregu foun,” dehan nia.

Nia mos alerta katak, inflasaun no aumentu folin sasan afeta diretamente poder sosa família sira, liuliu família ho rendimentu ki’ik ne’ebé hasoru gastu aas ba nesesidade baziku.

Tuir nia, governu presiza aumenta produsaun lokal liuhusi hadi’a infraestrutura bazika, sistema irigasaun, ligasaun entre produtor no merkadu, asesu ba teknolojia, finansiamentu, armazenamentu no prosesamentu produtu.

Nia hatete, objetivu dezenvolvimentu produsaun lokal la’ós de’it atu aumenta kuantidade produtu, maibé mos atu hadi’a produtividade, kualidade no valor ekonomiku.

Entretantu Prezidente Konfederasaun Sindikatu Timor-Leste (KSTL), Almerio Vila Nova hatete, ekonomia Timor-Leste sei depende maka’as ba reseita petrolífera, enkuantu atividade setor privadu no investimentu estranjeiru sei limitadu.

Nia hatete, situasaun ne’e kontribui ba dezekilíbriu estrutural, tanba kresimentu ekonomia depende barak ba gastu públiku envezde investimentu produtivu.

“Atividade setór privadu limitadu, no investimentu estranjeiru diretu mínimu kompara ho nasaun vizinu iha rejiaun. Rezultadu maka dezekilíbriu estruturál ida ne’ebé gastu públiku dudu kresimentu, envezde investimentu produtivu,” dehan Almerio.

Nia katak, TL presiza dezenvolve agrikultura, turizmu, peskas, PME, kooperativa no indústria transformadora atu kria empregu no aumenta produsaun lokal.

KSTL mos konsidera diversifikasaun ekonomia importante atu hamenus dependénsia ba reseita mina-rai no gás, liuhusi dezenvolvimentu setor produtivu no mobilizasaun fonte reseita doméstika sustentavel.

Nia hatete, empregu dignu, salariu justu, protesaun sosial no hadi’a kualidade moris traballador tenke sai parte husi dezenvolvimentu ekonomia.

“Ekonomia ne’ebé sustentavel presiza aumenta produtividade no empregu iha setor privadu, la’ós depende de’it ba gastu governu,” dehan nia.

KSTL rekomenda governu atu diversifika ekonomia liuhusi dezenvolvimentu agrikultura, peskas, turizmu, indústria transformadora no ekonomia dijitál.

Nia mos rekomenda fasilita asesu PME no kooperativa ba finansiamentu, simplifika lisensa no rejistu negósiu, fó formasaun empreendedorizmu no hadi’a asesu empreza lokal ba merkadu.

Almerio hatete, governu presiza hametin ensinu tékniku no formasaun vokasionál, inklui programa espesífiku ba joven no feto, atu responde ba nesesidade merkadu traballu.

Iha área rurál, nia sujere investimentu iha agrikultura, irigasaun, peskas no agroprosesamentu, hamutuk ho hadi’a estrada, eletrisidade, bee no merkadu.

Nia hatete, governu presiza mos promove empregu formál no traballu dezente, ho kontratu servisu, salariu no kondisaun servisu ne’ebé justu, no hametin protesaun sosial no seguransa no saúde iha fatin servisu.

KSTL mos konsidera importante koordinasaun entre governu, setor privadu, organizasaun traballador, instituisaun formasaun no komunidade atu planeamentu empregu bazeia ba dadus merkadu traballu.

Nia hatete, investimentu públiku tenke orienta ba setor sira ne’ebé bele aumenta produsaun lokal no kria empregu sustentavel, no politika ministeriál sira presiza alinha ho Estratejia Nasionál ba Empregu.

Almerio hatete, PME no kooperativa bele sai parte importante iha kriasaun empregu tanba atividade negósiu iha nivel lokal bele aumenta produsaun, produtividade no rendimentu komunidade.

Nia fó ezemplu, padaria ida ne’ebé hetan kapitál no ekipamentu foun bele aumenta produsaun paun no presiza rekruta traballador foun.

Nia hatete, prosesamentu produtu mos bele kria empregu iha kada etapa, husi agrikultor, kooperativa, prosesamentu, embalajen, transporte, marketing to’o venda.

Tuir nia, kooperativa bele aumenta poder produsaun agrikultor sira tanba sira bele sosa ekipamentu hamutuk, prosesa produtu, fa’an iha volume boot no asesu ba merkadu luan liu.

Nia hatete, inflasaun afeta diretamente kapasidade sosa família, tanba bainhira folin hahan, eletrisidade no nesesidade baziku seluk aumenta, maibé rendimentu la aumenta ho proporsaun hanesan.

Nia hatete, situasaun ne’e bele obriga família reduz gastu ba edukasaun no saúde, hamenus poupansa no aumenta dívida família, liuliu ba traballador ho rendimentu ki’ik.

Tanba ne’e, nia konsidera governu no empregadór sira presiza konsidera kustu moris família vulnerável no politika sira ne’ebé bele proteje poder sosa traballador.

Nia katak, investimentu públiku bele kontribui ba kresimentu ekonomia liuhusi kriasaun empregu, dezenvolvimentu infraestrutura no aumentu asesu ba servisu públiku.

Almerio hatete, estrada, ponte no transporte bele fasilita movimentu produtu lokal; irigasaun bele aumenta produsaun agríkola; enkuantu eskola no formasaun profisionál bele hadi’a kualidade rekursu umanu.

Nia mos hatete, bee no saneamentu bele hadi’a kualidade moris, infraestrutura dijitál bele aumenta oportunidade negósiu, no energia bele suporta indústria no PME sira.

“Ita la’ós de’it atu haree governu gasta osan hira, maibé traballador no komunidade sira hotu hetan benefísiu saida,” dehan Almerio.

Nia hatete, fundu petrolíferu presiza uza atu harii kapasidade produtiva ne’ebé bele kontinua produz rendimentu ba nasaun iha futuru.

Tuir nia, investimentu públiku sei efetivu bainhira responde ba nesesidade povu no kria atividade ekonomika ne’ebé bele aumenta produsaun no empregu iha rai-laran.

Nunee mós Nain Restorante Nantini, Agustina de Fatima hatete, dadaun nee sasán no mina folin sae, afeita tebes ba ekonomia ema hotu nian.

Nia dehan, hanesan povu neebe moris ho atividade negósiu loke restorante nee preokupa tebes ho folin sasán neebe sae, entaun hakarak lakohi sira neebe halo negosiu kiik mos hasae folin.

“Ami tula sasán husi loja mai Ami nia fatin, folin mina sae selu ba transporte. Nunee mós aihan no produtu sira neebe fan ihá merkadu agora nee folin sae hotu, tanba maluk sira lori husi foho mai. Neebe bainhira mina no folin sasán sae afeita ba ema hotu,” dehan nia.

Nia hatutan, situasaun nee Laos Ema Ida deit Mak senti maibé afeita liu nee ba povu kiik sira neebe moris ho osan kiik, tanba sira nia forsa atu sosa sasán ihá merkadu la too.

(dom)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *