FATUMEA, STLTIMORLESTE.com — Eskola Ensinu Baziku Filial (EBF) Mahein Foho, Aldeia Traducama, Suku Nanu, Postu Administrativu Fatumea, Munisípiu Covalima, atualmente iha de’it profesór na’in ida ne’ebé responsabiliza ba estudante iha sala aprendizajem tolu, husi Primeiru to’o Terseiru Anu.
Diretor Eskola Ensinu Baziku Sentral (EBC) Traducama, Gilberto dos Reis, hateten katak situasaun menus profesór ne’e afeta diretamente prosesu aprendizajem estudante sira iha EBF Mahein Foho, tanba profesór na’in ida tenke hanorin estudante husi nivel diferente iha tempu hanesan.
Tuir nia, EBC Traducama iha filiais tolu. EBF Macocon iha estudante na’in 64 husi Primeiru to’o Sestu Anu, ho profesór na’in tolu. EBF Dacolo mós iha estudante na’in 64 husi Primeiru to’o Sestu Anu, ho profesór na’in tolu.
Enkuantu EBF Mahein Foho iha estudante na’in 40, fahe ba sala tolu, maibé iha de’it profesór na’in ida.
Iha EBC Traducama rasik, iha estudante na’in 67 husi Setimu to’o Nonu Anu, ne’ebé hetan hanorin husi profesór na’in lima ba matéria 11, no seidauk iha profesór espesífiku ba matéria Lian Inglés.
“Prosesu hanorin iha EBF Mahein Foho, profesór uza nia maneira rasik hodi tau estudante sira hamutuk, tanba se tau iha sala ida-idak, sei difisil,” hateten Gilberto dos Reis ba jornalista sira iha EBC Traducama, Tersa (06/10/2026).
Nia rekoñese katak modelu hanorin ne’e bele difikulta prosesu aprendizajem, tanba estudante husi sala tolu tenke hamutuk iha sala ida no profesór na’in ida mak responsabiliza ba sira hotu.
“Hamutuk iha sala ida fó impaktu ba estudante sira, tanba bainhira profesór prepara ba klase ida, estudante husi klase seluk sei akompaña no rona de’it,” esplika nia.
Preokupasaun Hato’o Ona Desde 2024
Gilberto hateten katak preokupasaun kona-ba menus profesór iha EBC Traducama no nia filiais hato’o ona ba Servisu Munisípal Edukasaun Covalima desde 2024, maibé to’o agora seidauk iha resposta kona-ba kolokasaun profesór foun husi Ministériu Edukasaun.
Nia hateten katak iha 2026, dirijente eskola kontinua hato’o fali preokupasaun refere, maibé situasaun menus profesór sei kontinua.
Tuir nia, atu hadi’a kualidade edukasaun, prezensa profesór no disponibilidade profesór tuir área matéria sai importante, liuliu ba eskola sira iha área fronteira.
“Iha biban ida-ne’e, hau rekomenda ba superior iha Nasionál atu oinsá bele tau matan no koloka profesór mai iha fronteira, tanba ami mós hakarak kualidade edukasaun ne’e bele benefisia ba povu kbiit-laek sira iha área fronteira,” dehan Gilberto.
Livru Kuríkulu Siklu 21 Seidauk Kompletu
Aleinde menus profesór, EBC Traducama no nia filiais mós hasoru problema menus livru kuríkulu Siklu 21, ne’ebé tuir diretor eskola, afeta estudante sira nia prosesu aprendizagem.
Gilberto hateten katak implementasaun Siklu 21 ba Setimu Anu hahú ona, maibé to’o agora eskola iha de’it livru ba períodu dahuluk, enkuantu prosesu aprendizajem tama ona ba períodu datoluk.
“Bazeia ba Siklu 21, Setimu Anu implementa ona, maibé to’o agora ami iha de’it livru ba períodu dahuluk. Agora ita tama ona ba períodu datoluk,” hateten nia.
Nia esplika katak livru ba Matemátika, Lian Portugés no matéria seluk balu seidauk kompletu, maibé profesór sira kontinua hanorin estudante sira uza maneira no materiál ne’ebé disponivel.
Tuir nia, maioria eskola iha Munisípiu Covalima simu ona parte husi livru períodu datoluk, maibé EBC Traducama no balu eskola seluk sei falta livru ba períodu refere.
“Siklu 21 foin mak implementa, ne’ebé la fó impaktu ba estudante Nonu Anu atu tuir ezame. Oitavu no Setimu Anu mak foin tuir formasaun, maibé nia livru seidauk kompletu,” dehan Gilberto.
Nia hateten katak falta livru bele afeta preparasaun estudante, liuliu estudante Oitavu Anu ne’ebé sei prepara ba ezame nasional iha tinan letivu 2027.
“Ami sente triste tanba sá livru la kompletu, estudante sira mos simu matéria husi profesór sira la kompletu,” dehan nia.
Gilberto hateten, parte eskola diriji ona proposta ba Asuntu Kuríkulum iha Servisu Munisípal Edukasaun Covalima, maibé seidauk hetan resposta.
Eskola mós kontaktu diretamente Asuntu Kuríkulum iha nível Nasionál, maibé to’o agora seidauk hetan solusaun kona-ba falta livru Siklu 21.
Estudante Husu Aumenta Profesór no Livru
Estudante EBC Traducama, Afilia dos Santos, hateten katak falta livru balu afeta sira nia prosesu aprendizajem tanba estudante sira la konsege uza materiál kompletu ba matéria hotu.
“Iha ne’e livru balu iha, balu menus no balu seidauk kompletu. Livru ne’ebé sei menus mak Lian Tetun, Matemátika no Inglés. Entaun, livru menus ne’e fó impaktu ba ami atu estuda,” hateten Afilia.
Nia mós husu atu aumenta profesór ba matéria Lian Inglés no Matemátika iha EBC Traducama, no tau matan ba nesesidade profesór iha eskola filial sira.
“Ami husu atu aumenta profesór ba matéria Lian Inglés, Matemátika no mos ba ami nia maluk sira iha EBF,” dehan nia.
(tom)







