DILI, STLTIMORLESTE.com — Remesa hosi Timor-oan sira iha rai liur tama ba família ho valor boot, maibé osan ne’e barak fila fali ba merkadu importadu, liuliu loja Xina sira mak simu, no la sai kapital ba dezenvolvimentu ekonomia lokal.
Tuir dadus Banku Central Timor-Leste (BCTL), remesa hosi traballadór Timor-oan sira iha rai-liur to’o US$ 244.8 miliaun iha 2024, aumenta hosi US$ 204.4 miliaun iha 2023 no US$ 196 miliaun iha 2022.
Aumentu remesa ne’e hatudu katak osan hosi Timor-oan sira iha rai-liur sai fonte importante ba família sira iha Timor-Leste. Maibé, kestaun boot mak oinsá osan ne’e uza no se benefísiu ekonomia lokal hetan hosi osan ne’e.
Dadus BCTL hatudu katak hosi US$ 244.8 miliaun iha 2024, cerca US$100 miliaun mai hosi Reinu Unidu, US$ 61 miliaun hosi Austrália, US$ 44.8 miliaun hosi Koreia Súl no US$ 39 miliaun hosi nasaun seluk.
Volume remesa ne’e representa osan boot ne’ebé tama ba família sira. Maibé, se osan ne’e gasta liu ba produtu importadu, oportunidade atu transforma remesa sai kapital ba negósiu n
Ekonomista Jacinto da Silva, dehan problema boot mak mentalidade kona-ba oinsá família uza osan remesa.
Nia kritika hahalok ne’ebé haree remesa hanesan osan atu gasta lalais, la’ós oportunidade atu investe ba futuru.
“Osan remesa tenke haree hanesan fini ba futuru, la’ós osan ne’ebé tenke gasta hotu. Se osan hotu ba loja Xina, família sei depende nafatin ba osan hosi rai liur.” dehan Jacinto ba STL, iha Akait, Dili, Kuarta (07/10/2027).
Jacinto propoin métodu 50-30-20 atu ajuda família jere remesa. Tuir nia, 50% tenke ba nesesidade bázika, 30% ba poupansa no 20% ba kapital produtivu.
Nia hateten poupansa no investimentu tenke sai prioridade, tanba osan remesa bele sai fonte kapital ba negósiu família no atividade produtiva ne’ebé bele aumenta rendimentu.
Enkuantu ne’e, konsumsaun produtu importadu mos sai dezafiu ba ekonomia lokal. Família barak hili produtu importadu tanba presu baratu, fasil hetan no embalajen konsidera atrativu.
Produtór lokal, iha parte seluk, hasoru problema kualidade, produsaun limitadu no presu aas.
Kondisaun ne’e halo produtu lokal difisil atu kompete ho sasan importadu iha merkadu.
Sidadaun Maria Soares, hosi Taibesi, dehan família hili produtu importadu tanba baratu no fasil atu sosa iha loja besik uma. Produtu lokal dala barak presiza ba merkadu no presu mos aas.
“Se produtu lokal moos, furak no presu hanesan importadu, família sei hili lokal tanba ne’e produtu rai rasik nian.” hatete Maria.
Entretantu situasaun ne’e mos aumenta preokupasaun boot ba ekonomia Timor-Leste, tanba maski osan remesa tama barak, osan ne’e barak sai fali ba sosa produtu importadu.
Kondisaun ne’e hamosu kestaun kona-ba se mak benefísiu liu hosi osan ne’ebé Timor-oan sira manda.
Tanba nee osan remesa presiza transforma hosi konsumsaun ba investimentu.
Família presiza aumenta poupansa, investe ba negósiu kiik no fó apoiu ba produsaun lokal, atu osan bele hela no multiplikasaun iha ekonomia nasional.
Se padraun konsumsaun ne’e kontinua, Timor-Leste bele simu osan remesa barak, maibé osan ne’e sei kontinua sai hosi rai laran liuhosi sosa produtu importadu.
Tanba ne’e, dezafiu agora la’ós de’it aumenta osan remesa, maibé muda oinsá osan ne’e uza.
Remesa tenke sai kapital ba futuru, la’ós osan ne’ebé ikus mai loja Xina mak simu.
(car)







