DILI, STLTIMORLESTE.com – Provedór Direitus Umanus no Justisa (PDHJ) rekomenda Prezidente Repúblika (PR) atu garante selesaun juis transparente, independente no la hamosu konflitu interese, hatan ba kestaun ne’e Prezidente Republika Ramos Horta hatete sei hili la haree ba kor partidu.
Rekomendasaun ne’e mós dirije ba Ministru Justisa, Prezidente no membru Konsellu Superiór Majistratura Judisiáriu (CSMJ), no Prezidente Komisaun Rekrutamentu no Selesaun.
PDHJ hato’o rekomendasaun ne’e liu husi paresér datadu 23 Setembru 2026, ne’ebé aborda kestaun legál no institusionál kona-ba rekrutamentu no selesaun juis.
Prezidente Repúblika José Ramos-Horta hatete, nia tuir Konstituisaun, sei konsidera kapasidade profisionál kandidatu sira, la’ós kor partidu polítiku.
“Hau hili ema ne’ebé hau haree iha kompeténsia téknika, jurista no iha esperiénsia duni, ho estudu boot no klean,” dehan Prezidente Horta.
Prezidente Horta hato’o deklarasaun ne’e ba jornalista sira iha Aeroportu Internasionál Nicolau Lobato, Komoro, Kinta (08/10/2026).
Nia hatete, Prezidente Repúblika iha poder limitadu tanba CSMJ mak iha kompeténsia atu hili membru judisiáriu sira liu husi prosesu rekrutamentu no selesaun.
Nia hatete tan, nia la halo konsiderasaun ba afiliasaun polítika kandidatu sira bainhira halo hili, maibé haree ba sira-nia kapasidade no esperiénsia.
“Hau la haree ba kor partidu, no la preokupa se elementu ida iha ligasaun ho partidu ruma,” hatete Horta.
Prezidente Horta hatete, Timor-Leste hanesan nasaun ki’ik, ho sosiedade ne’ebé ema barak iha relasaun no istória hamutuk durante luta ba independénsia.
Tanba ne’e, nia konsidera katak afiliasaun polítika la bele sai razaun atu julga kapasidade ka integridade ema ida.
“Hau buka matenek, tanba ema sira halo julgamentu tuir sira-nia konsiénsia no estudu, tuir kazu ida-idak, la’ós tanba kor partidu,” dehan Horta.
Kona-ba kandidatura Prezidente Tribunál Rekursu Afonso Carmona ba pozisaun seluk, Prezidente Horta hatete prosesu selesaun ne’e iha kompeténsia CSMJ.
Nia hatete, CSMJ mak hala’o prosesu teste no avaliasaun kandidatu sira, antes determina ema ne’ebé liu no merese atu nomeia.
“CSMJ mak iha kompeténsia atu hili elementu sira ne’ebé liu husi teste no prosesu avaliasaun,” dehan Prezidente Repúblika.
Kona-ba kazu sira ne’ebé hela iha tribunál, Prezidente Horta hatete nia foin fila husi viajen no sei estuda uluk informasaun kona-ba kazu sira ne’e.
Nia hatete, se iha matéria ne’ebé Prezidente Repúblika bele komentáriu, sei haree tuir nesesidade, maibé investigasaun tenke husik prosesu lao tuir dalan.
Antes nee PDHJ Hato’o Rekomendasaun, Paresér PDHJ, ne’ebé Provedór Direitus Umanus no Justisa Virgílio da Silva Guterres “Lamukan” hato’o, aborda kestaun oioin kona-ba poder judisiáriu.
Paresér ne’e inklui konflitu interese potensiál iha prosesu selesaun juis, reprezentasaun jéneru iha nomeasaun judisiál no kompozisaun CSMJ.
PDHJ mós analiza baze legál ba nomeasaun no suspensaun judisiáriu, no nesesidade atu fó informasaun públiku klaru kona-ba Tribunál Rekursu foun.
Instituisaun ne’e hato’o preokupasaun kona-ba aplikasaun prosedimentu legál iha suspensaun preventiva ba juis no transferénsia judisiáriu foin lalais ne’e.
PDHJ mós konsidera prosesu dixiplinár judisiál no interpretasaun rekizitu legál sira ne’ebé regula asesu ba tribunál superiór.
Paresér ne’e subliña katak, desizaun judisiál no prosedimentu administrativu tenke kumpre padraun legál, respeita prosesu loloos no garante independénsia judisiáriu.
PDHJ konsidera transparénsia iha rekrutamentu no selesaun hanesan elementu importante atu hametin konfiansa públiku ba sistema justisa.
Tanba ne’e, PDHJ rekomenda atu publikasaun rezultadu rekrutamentu sai klaru, inklui klasifikasaun kandidatu, rezultadu ezame no desizaun selesaun finál.
Informasaun ne’e, tuir PDHJ, sei ajuda kandidatu no públiku komprende di’ak prosesu rekrutamentu no halo eskrutíniu ba selesaun juis.
Entre rekomendasaun xave sira, PDHJ husu Prezidente Repúblika atu garante kompozisaun no funsionamentu CSMJ kumpre rekizitu konstitusionál no legál.
PDHJ mós rekomenda Ministru Justisa atu foti pasu nesesáriu hodi klarifika prosesu nomeasaun ba Prokuradór Jerál-Adjuntu. Instituisaun ne’e mós husu revizaun ba provizaun legál relevante kona-ba inadmisibilidade keixa anónimu iha prosesu dixiplinár judisiál.
(eme)
