DÍLI, STLTIMORLESTE.com — Governu Timor-Leste prepara lei atu regula atividade arte marsiais no estabelese órgaun supervizaun, hodi prevene violénsia no krime, garante responsabilidade sentru treinamentu sira, no promove desportu, kultura no dame entre joven sira.
Ministru Juventude, Desportu, Arte no Kultura (MJDAK), Nelio Isac Sarmento, hato’o informasaun ne’e ba STL iha Salaun Auditóriu Ministériu Finansas, Aitarak Laran, Díli, Kuarta (14/10/2026).
Nelio Isac Sarmento esplika katak, dokumentu lei ne’e haruka ona ba ministériu relevante sira atu hetan parecer antes submete ba Konsellu Ministru. Ministériu ne’ebé envolve iha prosesu ne’e inklui MJDAK no Ministériu Interior.
Depois hetan parecer husi ministériu relevante sira, Governu sei kontinua prosesu atu lori dokumentu ne’e ba Konsellu Ministru, ho objetivu atu aprova lei no estabelese mekanizmu regulamentu ba atividade arte marsiais.
Nia afirma katak, regulamentu ne’e la’ós atu suspende atividade arte marsiais nafatin, maibé atu asegura katak atividade sira hala’o ho responsabilidade, tuir lei no respeita objetivu orijinál, liuliu iha área desportu no kultura.
Atividade hanesan festival desportivu, kompetisaun no programa kultura sei bele kontinua tuir regra no orientasaun ne’ebé vigora, ho kondisaun katak organizadór no membru sira kumpre obrigasaun ne’ebé determina.
Juventude Apoia Regulamentu Arte Marsiais
Deolindo Mendonça, reprezentante juventude husi Kampung Alor, Díli, konsidera katak Governu presiza kria lei atu regula atividade arte marsiais, tanba hahalok ema balun bele fó imajen aat ba grupu sira ne’ebé hala’o treinamentu ho objetivu pozitivu.
Nia esplika katak, grupu arte marsiais hanesan PSHT, Kera Sakti no Pajajaran iha regra no prinsípiu rasik, inklui hametin solidariedade, domin ba malu no kapasidade atu defende an bainhira hasoru ameasa.
“Hau hanoin, arte marsiais hotu-hotu iha nia regra no regulamentu rasik. Ezemplu, PSHT hanorin ema atu hametin domin maun-alin. Kera Sakti no Pajajaran mós iha regra atu hametin relasaun maun-alin, aleinde aprende autodefesa bainhira hetan atake husi ema seluk,” dehan Deolindo.
Nia hatutan katak, objetivu prinsipál arte marsiais mak hametin relasaun maun-alin no solidariedade entre membru sira, hodi ajuda malu iha situasaun susar no di’ak, iha bairru, aldeia, suku no nasaun tomak.
Maibé, nia alerta katak konflitu bele mosu bainhira membru balun hetan provokasaun husi ema seluk, ne’ebé lori ba interpretasaun sala, atake malu no instabilidade iha komunidade.
Deolindo mós husu ba joven sira atu uza koñesimentu no kapasidade ne’ebé sira iha ba atividade produtiva, inklui utiliza Inteligénsia Artifisiál (IA) atu kria kontéudu no buka oportunidade ekonomia, duke envolve an iha konflitu.
Responsavel Sentru Treinamentu Tenke Asume Responsabilidade
Iha parte seluk, Eugenio Soares, joven husi Munisípiu Covalima ne’ebé servisu transporta sasan iha Díli, mós apoia inisiativa Governu atu kria lei ba atividade arte marsiais.
Nia konsidera katak, di’ak liu hasoru difikuldade ekonomia duke kria problema ho ema seluk, tanba konflitu bele hamosu inimigu, ameasa seguransa no konsekuénsia todan ba família.
“Ami kria grupu joven ne’ebé transporta sasan tama-sai bairru, hahú husi Lospalos to’o Oecusse, husi tasi-feto to’o tasi-mane. Ami buka osan loroloron ho ami-nia motór. Ba ami, problema osan la iha di’ak liu duke problema ho ema. Se ita kria inimigu, bainhira tama-sai bairru, ema bele odiu ita no bele lori ba mate,” dehan Eugenio.
Nia apresia inisiativa Governu atu kria lei ne’e, tanba konsidera katak regulamentu bele ajuda atividade arte marsiais kontinua ho di’ak, desdeke iha mekanizmu kontrolu ne’ebé efetivu.
Eugenio husu mós atu xefe ka responsavel sentru treinamentu arte marsiais asume responsabilidade ba membru sira ne’ebé sira treina. Tuir nia, responsavel sira tenke iha kapasidade atu orienta no kontrola membru sira, atu koñesimentu ne’ebé sira hetan bele uza ba atividade pozitivu.
“Responsavel ne’ebé loke atividade treinamentu tenke iha kapasidade atu kontrola nia membru sira. La’ós loke atividade arte marsiais de’it, maibé tenke iha kapasidade atu jere, hodi transforma arte marsiais sai atividade ida ne’ebé fó benefísiu ba futuru joven sira, atu tau matan ba malu, la’ós atu kria problema ho ema seluk,” dehan Eugenio.
Nia subliña katak, bainhira membru arte marsiais envolve an iha konflitu, konsekuénsia la’ós de’it afeta sira rasik, maibé mós bele halo família, inan-aman no maun-alin sira sai vítima.
Tanba ne’e, nia espera katak lei foun ne’e bele hametin responsabilidade sentru treinamentu sira, promove disiplin no solidariedade entre joven sira, no asegura katak atividade arte marsiais kontribui ba dame, seguransa no dezenvolvimentu iha Timor-Leste.
(jos)






