DILI, STLTIMORLESTE.com — Prezidente Asosiasaun Magistradu Judisiál Timor-Leste, Antoninho Gonçalves defende katak, solusaun ba impasse institusionál ne’ebé afeta sistema judisiáriu tenke bazeia ba kumprimentu lei no desizaun tribunál, hodi asegura funsionamentu normál ba órgaun soberania ne’e.
Antoninho Gonçalves hato’o pozisaun ne’e ba jornalista sira iha Palasiu Prezidensial Bairru Pite Dili, Kinta (22/10/2026) katak, sistema judisiáriu la’ós instituisaun ne’ebé bele trata tuir vontade individuál, maibé tenke funsiona tuir Konstituisaun no lei vigór.
Nia esplika katak, kazu ne’e tama ona iha prosesu rekursu, no juís ne’ebé responsabiliza ba prosesu simu notifikasaun atu responde iha prazu loron 20. Tuir nia deklarasaun, se la iha resposta iha prazu ne’e, juís ne’ebé trata prosesu sei foti desizaun.
Alega Irregularidade no Inkonstitusionalidade,
Antoninho Gonçalves afirma katak, iha irregularidade barak iha prosesu ne’e, ne’ebé nia estima besik 20 to’o 30. Nia konsidera katak asuntu prinsipál mak alegasaun kona-ba inkonstitusionalidade no uzurpasaun funsaun.
Nia refere ba Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste Artigu 118, númeru 3, Lei Orgánika Judisiál Artigu 4, númeru 7 no Estatutu Magistradu Judisiál Artigu 6, númeru 1, nu’udar baze legál kona-ba obrigasaun atu kumpre desizaun tribunál.
Tuir nia interpretasaun, kumprimentu ba desizaun tribunál superiór importante atu mantein autoridade lei no garante funsionamentu sistema judisiáriu.
Maibé, alegasaun kona-ba irregularidade, inkonstitusionalidade no uzurpasaun funsaun ne’e mak pozisaun husi Antoninho Gonçalves no presiza konsidera ho dokumentu judisiál relevante no resposta husi parte ne’ebé hetan alegasaun.
Sujere Avaliasaun ba Lideransa
Bainhira jornalista husu kona-ba kontinuidade lideransa ne’ebé envolve iha impasse ne’e, Antoninho Gonçalves hateten katak, tuir nia hanoin pesoál, lider ne’e la iha kondisaun atu kontinua iha kargu iha momentu ne’e.
Nia mós sujere katak, renúnsia bele sai dalan ida atu salva dignidade. Maski nune’e, nia la konfirma se renúnsia ka medida seluk mak solusaun ne’ebé parte sira diskute ona.
Nia hatutan katak, la bele antecipa rezultadu husi enkontru entre Prezidente Repúblika no Primeiru-Ministru, tanba nia la hatene ho klaru saida mak diskute ka deside ona.
Husu Solusaun ba Funsionamentu Judisiáriu
Antoninho Gonçalves subliña katak solusaun ba impasse ne’e tenke orienta ba interese nasionál no funsionamentu di’ak sistema judisiáriu, nu’udar órgaun soberania ne’ebé administra justisa iha naran povu.
Nia hanoin katak, parte sira ne’ebé envolve tenke buka dalan tuir lei atu ultrapasa problema ne’e, hodi evita impasse kontinua afeta funsionamentu instituisaun judisiál.
Iha sikun seluk, Ministru Justisa, Sérgio da Costa Hornai iha Palasiu Governu iha loron Tersa (21/10/2026) dehan, reforma setór judisiáriu iha Timor-Leste la’ós de’it kona-ba hadi’a estrutura tribunál sira, maibé mós kona-ba hametin kompeténsia profisionál, garante independénsia instituisaun no hadi’a kualidade prestasaun servisu justisa ba povu.
Ministru Justisa, Sérgio da Costa Hornai dehan, reforma judisiária presiza planeamentu, vontade polítika no kompromisu kontinuu husi instituisaun kompetente sira, atu sistema justisa bele responde ho efikás ba nesesidade sidadaun sira.
Iha okaziaun nee Ministru Justisa esplika kona-ba progresu, dezafiu no prioridade sira iha prosesu reforma setór justisa, inklui preparasaun ba estabelesimentu Tribunal Supremu da Justisa.
Reforma la’ós de’it estrutura, maibé mós ema.
Hahú husi restaurasaun independénsia, Timor-Leste kontinua esforsu atu harii no konsolida instituisaun judisiária, husi tribunál primeira instánsia to’o instánsia ikus. Maibé, dezenvolvimentu sistema ne’e presiza liu fali mudansa estruturál, tanba kualidade rekursu umanu sai elementu importante atu garante administrasaun justisa ne’ebé profisionál no fiável.
Sérgio da Costa Hornai subliña katak, formasaun no dezenvolvimentu kapasidade magistradu judisiáriu, prokuradór, defensór públiku, advogadu no profisionál sira seluk iha setór justisa tenke sai prioridade.
Tuir nia, profisionál sira ne’e presiza iha kompeténsia adekuada atu hala’o knaar ho responsabilidade, imparsiálidade no respeitu ba lei.
Investimentu iha rekursu umanu importante atu hadi’a kualidade desizaun judisiária no efisiénsia servisu, hodi permite sidadaun sira asesu ba sistema justisa ne’ebé responde ba sira-nia nesesidade.
Iha parte seluk, Ministru Justisa refere ba knaar Konsellu Superiór sira atu analiza problema no buka solusaun tuir responsabilidade institusionál ida-idak.
Koordenasaun ne’ebé di’ak entre instituisaun sira importante atu evita problema administrativu sai obstákulu ba implementasaun reforma, enkuantu independénsia judisiária tenke nafatin sai prinsípiu fundamentál.
Reforma presiza kontinuidade
Ministru Justisa rekoñese katak reforma institusionál bele hasoru obstákulu, limitasaun téknika no desentendimentu. Maibé, nia konsidera katak dezafiu sira ne’e labele impede instituisaun Estadu atu kontinua hala’o knaar no kumpre objetivu reforma nian.
Nia defende katak, programa reforma setór justisa la bele kompleta hotu iha períodu badak ka durante mandatu governu ida de’it. Tanba ne’e, programa ne’ebé seidauk kompleta presiza kontinuidade husi governu ida ba governu tuirmai, tuir prioridade no kapasidade rekursu disponivel.
Nia mós hateten katak, nia hato’o informasaun kona-ba progresu no dezafiu reforma judisiária ba Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão.
Iha ikus, objetivu reforma judisiária mak harii sistema justisa ne’ebé independente, profisionál, efisiente no efikás, atu sidadaun sira bele asesu ba servisu ho kualidade no konfiansa.
(jos)






