DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Partidu PST, Avelino Coelho hatete atu halo revizaun ba Konstituisaun Republika Demokratika Timor Leste (KRDTL) nee normal, defende inisiativa husi Parlamentu Nasional (PN).
Prezidente Partidu PST nee hatoo kestaun ba jornalista sira iha Palasiu Prezidensial Nicolau Lobato, Bairru Pite, Dili, Sesta (12/12/2025).
Nia hatete estadu direitu demokratiku hatuur iha konstituisaun iha lei inan ou RDTL.
Konstituisaun nee dokumentus baze neebe mak regula funsionamentu estadu, organizasaun estadu direitu de sidadaun buat sira nee hotu iha konstituisaun, no iha konstituisaun nee mos asembleia konstituante prevee katak liu ona tinan 6 bele halo revizaun, portantu revizaun konstituisaun nee prosesu ida ke normal.
“Revizaun ba konstituisaun nee prosesu ida normal, laos buat ida ladiak, bele halo neebe hau hanoin ita nia bele halo maibe defende inisiativa parlamentu, tanba iha neeba iha regra rua iha artigu 154 revizaun ida ema bolu ordinaria so que konstituisaun la temi, maibe se o halo depois tinan 6 nee o la presiza kuatru kintu deputadu atu hola inisiativa nee normal atu aprova nee mak presiza 2/3 deputadu,” dehan Avelino.
Segundu kuandu halo revizaun estraordinaria maibe iha konstituisaun la koalia, maibe tau regra iha neeba katak tinan 6 parlamentu bele hola inisiativa atu halo revizaun nee presiza kuatru kintu deputadu atu halo inisiativa, orsida aprovasaun nee kontinua dois tersu maibe Timor leste revizaun nee nesesariu.
“Ba hau nesesariu tinan 24 ita haree buat balun lao diak, buat balun lao ladun diak, liu-liu iha ita nia Sistema Governu, tanba nee mak mosu ona diskusaun ida neebe mak diak liu prezidensia ka semi prezidensia nee nakloke ba diskusaun,” dehan katak nia.
Avelino dehan husi Semi Prezidensia ba Prezidensia bele, uluk konstituisaun ida 1975 Timor nia sistema prezidensialista, Prezidente mak foti Primeiru Ministru, Prezidente ema konfiansa, Prezidente mos bele prezide Konsellu Ministru nee konstituisaun 1975 nia, pois asembleia konstituante haree ladiak nemak halo fali foun nee tradisaun.
“Agora ita nia rai nee evolusaun dezenvolvimentu, ita presiza hanoin ona tanba ita semi prezidensial nee laos ladiak, diak maibe durante nee iha impase politika buat sira nee entau impase politika nee trava mos dezenvolvimentu, dezenvolvimentu lalao, entau presiza haree norma konstituisaun neebe presiza reve,” dehan nia.
Benefisiu revizaun husi semi prezidensia ba prezidensia mak saida. Hatan ba kestaun nee Jurista Timor oan nee dehan benefisiu nee mak atu fo solusaun ba problema neebe iha mais laos deit Sistema de Governu, konstituisaun iha buat barak mos presiza tetu, por ezemplu mak lian tetun no portugues nee lian ofisial ida nee presiza mos halo diskusaun, ezemplu norma seluk iha konstituisaun tanba nee revizaun nee tenke abranze lubuk ida iha konstituisaun nunee fo kbiit ba dezenvolvimentu rai nee.
“Vantajen sempre iha los ka lae? Agora oinsa mak iha revizaun ida nee mak ita kria norma atu labele foti husi ema rai seluk nia norma nee ita nia, dala ruma ita foti ema nia hanesan ita ba loja hola sapatu karik ita nia ain korenti hola fali sapatu numeru 45 hatais ba lao ladiak sapatu luan liu, nunee mos konstituisaun presiza norma neebe mak han ba ita nia nesesidade,” katak nia.
Nia hatete nia defende sistema prezidensial ho karakteristika Timorense oinsa mak uluk avo sira ukun nee rona malu, dezenvolvinmentu apezar, instrumentu dezenvolvimentu lao antes malae mutin mai TL, haree ba ida nee oinsa mak haree ba norma kuandu fahe ukun leno ba sosiedade nia valores no kultura.
Se revizaun semi prezidensia ba prezidensia nee sei uza ditadura ka lae. Hatan ba kestaun nee Avelino dehan ditadura mak oinsa. Dala ruma ema dehan maioria mak manda nee ditadura no demokrasia mak funsiona maioria no minoria, minoria lakon, maioria mak manda bele mos dehan ditadura no ditadura nee buat abstratu ida no kultura.
Nia hatutan revizaun konstituisaun nee laos nesesidade maibe, tenke sai kauza nasional para oinsa harii rai nee no atu halo revizaun presiza konsensus.
Jornalista: Emerenciana Pinto | Editora: Carme Ximenes
