DILI, STLTIMORLESTE.com – Tribunal Rekursu deklara desizaun Prezidente Republika nomeia Juis Afonso Carmona inskonstitusional, ho desizaun nee Ajar husu Prezidente Republika nomea Juis seluk hodi asumi kargu nuudar Prezidente Tribunal Rekursu.
Kestaun nee hatoo husi Diretor Ajar, Jose Luis de Oliveira ba jornalista sira iha nia knaar fatin Farol, Segunda nee (04/08/2025) hatete, antes Prezidente Republika Jose Ramos Horta nomeia Juis Afonso Carmona sai Prezidente Tribunal Rekursu Diretor Ajar lamenta kedas tanba viola konstituisaun.
Husi Partidu FRETILIN no PLP neebe husu Tribunal halo fiskalizasaun abstrata kona-ba desizaun Prezidente Republika nomeia Afonso Carmona, maibe ikus desizaun husi tribunal deside katak inkonstitusional, entaun desizaun tribunal mak aas liu ema hotu presiza hakruuk ba inklui Prezidente Republika, tanba nee husu atu nomea Juis seluk hodi asumi kargu nuudar PTR.
“Antes Prezidente nomeia hau mos dehan ona katak nee viola konstituisaun, la halo tuir konstituisaun, Prezidente hanesan uza deit nia kompetensia mais nia la haree ba artigu 124 KRTL alinia 3 iha neeba difine konaba kriteriu semak bele sai Prezidente Supremu Tribunal da Justisa nee, nee define tenke nomeai husi Prezidente klaru, tenke husi Juiz sira neebe mak agora tuur iha neeba, laos fali juis sira seluk, kompetensia Juis duni maibe nia kriteria mak nee tenke juis neebe aktualmente agora dadaun tuur iha neeba, tanba juis sira nee tinan tinan halo avaliasaun Semak prense kriteria no kondisaun nia sai klase agora senhor Afonso Carmona la prense kriteria sira nee,” dehan Diretor Ajar.
Diretor Ajar hatete, nomeasaun Prezidente Republika nomeia Prezidente Tribunal Rekursu inkonstitusional tanba la prienxe kriteria.
“Juis Afonso Carmona la prienxe kondisaun sira nee dala barak halo avaliasaun nia notas ladun diak ida oinsa mak nia juis primeiru Intansia depois sae fali PTR, iha Konstituisaun 124 klaru kedas iha neeba ida nee deit mak Prezidente la halo tuir, Kompetensia Prezidente duni maibe ita nia estadu nee Direitu Demokratiku, nee duni laiha poder ruma absolutu, Komptensia Prezidente duni maibe Prezidente halo tuir lei, lei neebe regula kona-ba kondisaun partikularmente ba juis nee mak iha artigu 124 nee,” katak nia.
Diretor hatete, hanesan mos uluk Prezidente fo indultu laos naran fo indultu deit, tenke iha lei tanba estadu Direitu Demokratiku define iha neeba kompetensia Prezidente Tuir lei laos Prezidente halo konforme nia hakarak deit.
”Desizaun deside ona maibe haree ba konstituisaun desizaun tribunal nemak aas liu hotu iha ita nia estadu ida nee, nee duni desizaun tribunal mak aas liu hotu tanba nee mak hakarak ka lakohi ema hotu tenke tuir inklui Prezidente Republika, tanba desizaun Tribunal mak aas liu hotu iha ita nia rai,” katak Diretor.
Haree ba desizaun husi Tribunal neebe deside katak nomeiasaun Prezidente Republika PTR nee inkonstitusional, Tuir Ajar nia hanoin Alternativu saida mak Governu presiza halo liga ho desizaun nee hatan ba kestaun nee Diretor Ajar hatete tuir legal ema nee Cacat Hukum.
“Bahasa karik dehan ema nee cacat Hukum atu ezerse nia knaar Prezidente Tribunal Rekursu, nia cacat hukum, nia lakon nia lejitimidade ida nee mos ita konsidera ilegal tanba la tuir 124 alinea 3 nia nee ilegal, tuir lo-loos nee nia desizaun nee laiha efeitu juridiku tuir lolos hanesan nee, tuir lolos Prezidente subtitui ema seluk labele kontinua nafatin tanba Juis Carmona La prense kondisaun atu ba tuur nuudar Juis Supremu Tribunal da Justisa, tinan tinan ema iha neeba halo avaliasaun nia notas la sufisiente, agora ita hili ema lidera instituisaun estadu naran hili arbiru deit tenke aposta iha meritu klase, nee lidera instituisaun estadu laos lidera fali Prezidente Ramos Horta organizasau Pribado ruma maibe lidera estadu tenke Tuir konstituisaun,” katak Diretor Ajar.
Tuir konstituisaun Republika Demokratika Timor Leste Artigu 124 konaba Tribunal Supermu Justisa nia, hatete Tribunal Supremu justisa nia mak orgaun boot liu iha orgaun ierarkia, tribunal Judisial hotu hotu ninia, nomos fo garantia atu aplika lei oin ida deit ho jurisdisaun iha nasaun tomak nia laran, kompete mos Tribunal Supremu Justisa nia atu administra justisa ba buat neebe koinaba lia juridiku konstitusional no eleitoral, Prezidente Republika mak foti Prezidente Tribunal Supremu Justisa nia, neebe hetan hili husi juis sira iha Tribunal supermu justisa nia ba tinan 4 nia laran.
Iha loron 31 fulan Julhu Tribunal hasai ona desizaun deside inskonstitusional ba aletrasaun lei organizasaun Judisiariu neebe antes nee hatama husi Bankada FRETILIN no PLP ba iha Tribunal atu halo fiskalizasaun abstrata sobre sobre lei refere.
TR konsidera alterasaun ba lei organizasaun Judisiariu iha artigu 2 labele aplika tanba tanba konsidera inskonstisional signifika latuir konstituisaun.
Hatan ba desizaun Tribbunal Rekursu Prezidente Republika Jose Ramos Horta hatete desizaun Tribunal laiha impkatu la kestiona legalidade konstitusional nomeasaun PTR, Tanba nee Prezidente mantein nia komentariu.
(eme)
