Desizaun TR Halakon Pensaun Vitalisia

Kuadru Tribunal Rekursu. (Foto: Espesial)

DILI, STLTIMORLESTE.com – Tribunal Rekursu (TR) hasai ona desizaun hodi deklara halakon pensaun vitalisia, tanba konsidera revogasaun lei mensal pensaun vitalisia, lei numeru 7/2025 loron 29 fulan Setembru nee konstitusional, la viola norma prinsipiu konstitusional sira neebe mak hatur ona iha ita nia Konstituisaun RDTL.

Antes nee Parlamentu Nasional submete ba iha Prezidente Republika hodi promulga lei numeru 7/2025 loron 29 fulan Setembru no lei nee hetan promulgasaun tiha, benefisiariu sira ba keixa liu husi PDHJ hodi submete pedidu fiskalizasaun abstrata susesiva ba TR hodi deklara inkonstitusional, tanba konsidera lei nee viola norma no prinsipiu konstitusional.

Maibe iha loron 26/03/2026 TR hasai desizaun deklara konstitusional ba lei revogasaun pensaun mensal vitalisia, tanba konsidera la viola norma prinsipiu konstitusional sira mak hatur ona iha ita nia konstituisaun.

Tuir dokumentus akordaun neebe asesu katak, iha desizaun nee sita ba parte rua, konstitusional no inkonstitusional.

TR deklara, kona-ba pensaun vitalisia nee konsidera konstitusional, tanba nee halakon total, iha lei nee mos hateten sira neebe antes nee simu ona pensaun bazeia ba lei neebe halo revogasaun sira sei la fo fali fali osan neebe sira simu ona tanba la kontra lei ida, maibe ba oin sira sei la simu ona pensaun vitalisia, signifika katak pensaun la iha ona.

Desizaun TR sita, iha lei nee hateten, hamate kontratu ba funsionariu sira hanesan motorista, limpeza sira neebe servisu ba eis titular sira nee mak inkonstitusional, tanba sira iha kontratu. Labele lei nee mate halo sira nia kontratu mate kedan, ida nee viola artigu trabalhador sira nian iha konstituisaun, no ida nee kontra konstituisaun.

TR Konsidera, eskoltu sira hanesan polisia maske sira la eskoltu maibe hanesan polisia sira nia servisu lao hela, maibe funsionariu sira neebe iha kontratu hanesan limpezador, Cozinha, jardineiru ka motorista neebe lori eis titular sira nian kareta, iha kontratu nee sira bele kontinua nafatin too sira nia kontratu remata, no sira nee tama iha inkonstitusional kona-ba artigu kontra trabalhador nian.

TR Konsidera, retroatividade nee koalia kona-ba direitu liberdade. Iha konstituisaun hateten, lei foun labele aplika ba kotuk kuandu la fo benefisiu no aplika ba oin, tanba nee labele halo retroativu. No retroativu la soke malu ho konstituisaun, iha konstituisaun hateten lei ida labele revoga fali lei seluk, iha poder lejislativu atu halao.

Tuir desizaun neebe asesu, parte ikus husi norma neebe iha avaliasaun nee, bainhira elimina direitu ba kompensasaun tanba remata kontratu (deit) ba kontratu sira neebe destina atu garante rezidensia ofisial, kareta servisu, motorista, eskoltu, kombustivel ka apoiu lojistiku seluk ba ex-titular no ex-membru sira husi orgaun soberania, halo diferensa tratamentu entre ema sira neebe iha kontratu hirak nee ho ema sira neebe iha kontratu hanesan natureza, maibe la iha relasaun ho benefisiu hirak nee, neebe halo entre parte privadu no Estadu (neebe kompensasaun ba remata kedas kontratu bele iha ka la iha tuir rejime aplikavel).

Diferensa nee la iha justifikasaun razoavel, tanba nee la bele simu (inadmissível). Tenke nota katak Lei n.º 7/2025 fo justifikasaun kona-ba elimina benefisiu vitalisiu ba ex-titular no ex-membru orgaun soberania, maibe la iha justifikasaun ida atu elimina direitu ema seluk nian neebe halo kontratu ho Estadu.

Iha parte neebe define katak, la iha kompensasaun ba remata kontratu entre Estadu ho parte privadu, norma nee arbitraria no viola prinsipiu igualdade, liu-liu iha dimensaun proibisaun prejudisiu ka lakon direitu kontratual (kompensasaun ba remata kedas kontratu sei depende ba rejime neebe aplika ba kontratu ida-idak).

Norma iha numeru 3 artigu 5.º husi Lei n.º 7/2025, loron 29, iha parte neebe determina katak, la iha kompensasaun ba remata kontratu sira nee, mak inkonstitusional tamba viola prinsipiu igualdade neebe iha artigu 16.º, n.º 1 husi Konstituisaun.

Ho fundamentu sira nee, ikus mai Juiz TR, Jacinta Correa da Costa, Duarte Tilman Soares, Antonio Helder do Carmo deside, primeiru julga katak norma numeru 3 husi artigu 5.º husi Lei n.º 7/2025, loron 29, iha parte neebe determina la iha kompensasaun ba remata kontratu sira nee, mak inkonstitusional, tanba viola prinsipiu igualdade.

No segundu, la julga inkonstitusional norma sira husi artigu 1º, 3º (numeru 1 no 2), 4º, 5º (numeru 2 no numeru 3 iha parte neebe la tama iha julgamentu inkonstitusional anterior) no 7º husi Lei 7/2025, loron 29 Setembru.

Nunee ikus mai, TR deside kona-ba pensaun vitalisia Konstitusional katak halakon total, maibe konaba funsionariu kontratadu sira neebe servisu ba eis titular sira, hanesan limpezador no motorista sira, TR deklara inkonstitusional, tanba tama iha artigu kontra trabalhador sira nia direitu, konsidera sira hetan kontratu mak halao servisu, nunee sira kontinua servisu too sira nia kontratu remata.

Tuir kontratu neebe iha, depois desizaun nee sai, TR notifika kedan parte sira, no bazeia ba iha artigu 153 husi Konstituisaun publika iha Jornal da Republika.

(ter)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *