DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Asosiasaun Majislatura Judisial (AMJ), Antoninho Gonsalves hatete, desizaun Tribunal Rekursu (TR) kona-ba Inkonstitusionalidade ba alterasaun lei Organizasaun Judisiariu ho forsa obrigatoriu, hotu-hotu tenke kumpri.
“Hanesan Prezidente Asosiasaun harii atu defende direitu obrigasaun Juiz sira nian, iha situasaun sira hanesan nee Asosiasaun bele esklarese termus balu neebe Tribunal uza, publiku balu la dun komprende, kona-ba akordaun neebe sai ona husi TR neebe deklara inkonstituisional ba pedidu neebe hatama husi Bankada rua, neebe husu ba iha TR atu halo fiskalizasaun abastrata,” dehan Antoninho ba jornalista STL iha Kaikoli, Dili, Kuarta (27/08/2025).
Tuir Antoninho, regra neebe iha kuandu prosesu tama iha Tribunal Rekursu (TR) halo sorteiu Juiz balu impedidu labele kaer prosesu, no sira neebe la impedidu maka kaer prosesu. Tuir regulamentu iha TR kuandu Juiz hotu impedidu falta ida, tenke bolu fali Juiz ida husi Tribunal Primera Instansia, hodi kompleta kolektivu. Tanba iha Juiz Konselheriu nain haat, no nain rua impedidu, ida nia laen hanesan rekerente ba prosesu nee tanba nee impedidu, no ida fali labele tanba iha momentu neeba haruka ofisiu ida ba Prezidente katak, nomeasaun nee labele impedidu labele tama, no iha hela deit Juiz nain rua la prense kolektivu, bolu fali ida husi Tribunal Primera Instansia hodi kompleta kolektivu.
Tanba prienxe ona koletivu prosesu lao, hodi sita ba iha Ministeriu Publiku (MP) neebe defende legalidade tuir Konstituisaun artigu 132, no sita mos ba iha Parlamentu Nasional (PN) tanba sira maka produs lei nee. No prosesu konstituisional nee labele dehan iha parte A ka B, maibe prosesu nee iha nia regra rasik, no sita ba se maka halo lei hanesan PN, no ba MP tanba nia defende legalidade, depois sita tiha ba sira nain rua fo prazu loron 30 hodi sira bele halo kontestasaun, tanba nee fo prosesu ba sira hodi hare se buat ruma lalos sira tenke pronunsia durante prazu loron 30 nee nia laran.
“Tribunal servisu ho regra la halimar ho prazu, kuandu prazu remata karik remata ona, se iha prazu nia laran Juiz sira tenke hein to loron 30 nee remata maka foin deside,”dehan nia.
Nia hatutan, iha desizaun nee primeiru dispozetivu dehan desizaun neebe hateten katak, Prezidente laos parte prosesu nian, tanba nee maka sita deit Ministeriu Publiku (MP) no Parlamentu Nasional (PN), tanba nee Prezidente labele mai iha prosesu nee, tanba nee Tribunal deside la iha relevansia ho nia efeitu, maske haruka nia intervensaun no kontestasaun, maibe la iha efeitu juridiku, tanba Prezidente laos parte rua neebe iha.
Tanba iha desizaun nee alinha B hateten katak, prazu remata tiha liu tiha loron tolu maka PN foin resposta, no liu ona prazu Tribunal sei halo despaisu hakerek deit dehan, estemporaniu katak fora do prazu, tanba nee signifika katak Tribunal sita ba iha PN sira resposta duni, maibe prazu remata liu tiha loron tolu maka sira foin resposta, ho nunee Juiz konsidera la iha efeitu, hodi toma konsiderasaun. No MP la resposta buat ida to prazu remata, tanba nee se dehan nulidade karik nulidade iha prosesu nia laran katak, andamentu nia prosesu nee mak nulidade. Ezemplu kuandu iha prosesu sivil iha kontestasaun maka la responde, signifika katak nia konfesa.
No iha alina C hateten katak, deklarasaun ho forsa obrigatoriu jeral Inkonstituisionalidade iha artigu segundu lei numeru 4/2025 iha loron 28 fulan Abril segunda alterasaun lei numeru 25/2021 iha numeru 2 iha loron 2 fulan Dezembru lei organizasaun Judisiaria iha artigu 72 A, no desizaun tun notifika ba rekerente sira hatama prosesu nee, notifika Prezidente Republika tanba bazeia ba lei neebe deklara Inkonstituisional, notifika Prezidente PN tanba sira maka halo lei, notifika mos Prokurador Jeral tanba nia defende legalidade tuir artigu 132.
Nunee, iha artigu 132 numeru ida hateten katak, MP reprezenta Estadu tanba nee kestaun sira hanesan nee MP maka responde laos Prezidente da Republika, no MP nia papel maka ezerse asaun penal hatama prosesu sira ba iha Tribunal hodi halo julgamentu halo investigasaun no produs akuzasaun, no defeza ba menor sira neebe prosesu tama iha Tribunal sira maka reprezenta, no ida maka defende legalidade promove komprimentu ba lei, tanba nee tenke hatudu atu ema kumpri lei.
Iha artigu 118 husi Konstituisaun iha numeru tolu hateten katak desizaun Tribunal nian iha Tribunal Primera Instansia ka Tribunal Rekursu kumprimentu obrigatoriu hotu hotu tenke hakruk, desizaun nee prevalese katak desizaun nee aas liu desizaun sira seluk, no tenke kumpri desizaun Tribunal nian, no desizaun Tribunal nian hotu hotu iha obrigasaun atu kumpri.
Antoninho dehan, kuandu forsa obrigatoriu signifika katak iha lei hateten desizaun Tribunal konstituisional nee ultima instansia ona, tanba tuir artigu 164 katak, ita Supremu Tribunal Justisa seidauk iha, dezempenha kompetensia maka TR, tanba nee nia halao kompetensia konstituisional fiskal nia no mos konaba prosesu babain sira neebe halo rekursu.
“Desizaun neebe TR foti final ona la iha tan dalan ona, no forsa obrigatoriu jeral signifika saida, hotu hotu Instituisaun Governu nian komesa kedan husi Prezidente da Republika mai to Governu, PN, MP no Tribunal inklui Juiz rasik tenke hakruk, “dehan nia.
Iha fatin ketak, antes nee Prezidente Tribunal Rekursu, Afonso Carmona la fo komentariu kona ba desizaun nee.
“Hau labele komentariu tanba Juiz nia servisu, hau dehan hau labele komentariu buat neebe politiku nian, ita koalia inkonstituisionalidade nee politiku nian, laos arguidu no vitima nian prosesu, “dehan Prezidente Tribunal Rekursu, Afonso.
Aleinde nee, Kordenadora Grupu Trabalhu Reforma Setor Justisa, Lucia Lobato dehan, desizaun Tribunal Rekursu ema hotu tenke kumpri.”Desizaun Tribunal ema hotu tenke kumpri, se desizaun lalos iha dalan atu kurizi desizaun sira nee, “dehan Lucia.
Antes nee Tribunal Rekursu (TR) iha loron Kinta 31/07/2025 hasai ona desizaun hodi deside, Inkonstituisional ba alterasaun lei Organizasaun Judisiariu, neebe antes nee hatama husi Bankada balu iha Parlamentu Nasional ba iha TR atu halo fiskalizasaun abstrata sobre alterasaun lei refere.
TR konsidera katak, alterasaun ba lei Organizasaun Judisiariu iha norma artigu 2 labele aplika, tanba konsidera Inkonstituisional. Nunee, Inkonstituisional signifika la tuir konstituisaun no ilegal.
Desizaun Tribunal Rekursu deklara, inkonstituisional no komprimentu obrigatoriu signifika katak, husi Prezidente Republika, Governu no mos Parlamentu Nasional, inklui Tribunal no Juiz sira tenke hakruk hotu ba desizaun neebe sai.
TR deklara Inkonstituisional ba norma iha artigu 2 lei numeru 4/2025, 28 fulan Abril, segunda alterasaun lei numeru 25/2021 loron 2 fulan Dezembru, husi lei Organizasaun Judisiariu iha artigu 76. Ho pedidu deklarasaun no forsa obrigatoriu no inkonstituisionalidade iha numeru 2 no mos numeru 3 neebe dehan iha artigu 76.
Juiz husi Plenariu TR neebe deside maka hanesan, Juiz Duarte Tilman Soares, Jacinta Corea da Costa, Antonio Helder do Carmo.
Desizaun nee sai, momentu neeba notifika kedan Prezidente da Republika, Prezidente Parlamentu Nasional, no mos Prokurador Jeral da Republika.
(ter)
