BAUKAU, STLTIMORLESTE.com – Deskonfia grupu balu obriga komunidade Suku Uaitame atu sai husi Postu Administrativu Kelikai Antigu ba Postu Kelikai, Munisipiu Baukau.
Liu husi konferensia imprensa, porta voz Fortunato Tadeio Freitas Moreira hateten, mezmu komunidade intelektual balu Suku Uaitame nian neebe ho razaun oin-oin too taka odamatan sede suku nian, maibe nee la bazeia ba kondisoens real neebe halao ona husi autoridade suku sesante no atual sira, tanba provas konkretu hatudu komunidade Uaitame administrativamente integra iha Postu Kelikai Antigu. Nunee komunidade Uaitame nafatin lao tuir provas unidade 5 nian neebe kria ona liu husi proposta kolektiva nu ref: 01/SUSSA/PAQ/MB/VII? 2022 diriji ba VIII Governu Konstitusional liu husi Konselhu Ministerial promulga ona ho lei alterasaun nu 11/2009, loron 07 Outubru Divizaun Administrativa Territoriu artigu 7, reativa Postu Kelikai Antigu sai Postu ba Suku 5 kompostu Suku Uaitame, Abafala, Gurusa, Namanei no Afasa iha Munisipiu Baukau, maibe ikus mosu pro no kontra entre komunidade Suku Uaitame ba iha Postu Kelikai Antigu neebe deskonfia iha presaun no asaun unilateral husi grupu balu.
“Rejeita presaun no asaun unilateral, ami rejeita makaas ho asaun husi grupu balu neebe tenta obriga ami atu tama ba Postu Administrativu Kelikai Sentru ami lamenta,” hateten Porta voz Fortunato Tadeio Freitas Moreira liu husi konferensia imprensa neebe realiza iha Osolari Daisula Uaitame, Sabadu (31/01/2026).
Porta voz nee katak, mezmu nunee maibe mantein pozisaun iha legal estudu nian hodi deklara katak, Uaitame mantein desizaun neebe publika ona iha Jornal Republika tuir Divizaun Administrativu Territorial neebe aldeia sira husi Suku Uaitame integra iha Postu Kelikai Antigu.
Ho asaun sira nee mak husu Ministeriu Administrasaun Estatal nomos Autoridade Munisipiu Baukau atu hamutuk ho Polisia Nasional Timor Leste hodi asegura Divizaun Suku Uaitame nian lao tuir lei neebe vigora ona iha Jornal Republika.
“Ami lakohi kria instabilidade, ami mos lakohi ema seluk obriga ami kontra lei neebe estadu halo ona, husu maluk sira Uaitame laran kalma respeita malu no respeita desizaun neebe iha ona Jornal Republika,” Porta voz Fortunato Tadeio Freitas Moreira.
Porta voz nee mos komenta, proposta konjunta husi Suku 5 neebe diriji ba Governu, husi Suku Uaitame reprezentante komunidade tomak neebe fo asinatura ba proposta refere kompostu husi reprezentante Autoridade Lokal, Intelektual, Veteranus no Lia Nain, maibe husi sira nain 4 neebe reprezentante komunidade Uaitame fo asinatura ba proposta lori Suku Uaitame ba Postu Kelikai Antigu ikus mai balu submete karta retirasaun.
Maibe nuudar komunidade intende lei neebe mak publika iha Jornal Republika laiha seluk ida atu submete karta retirasaun, tanba nee destinu Suku Uaitame nian mantein iha Postu Kelikai Antigu, maibe fo sai identidade pesoal neebe involve iha asaun Suku Uaitame nian ba karta retirasaun.
“Ida nee ami dehan la hatene no la haree, tanba hanesan Administrador ami respeitu tomak nia halo duni ida nee ou lae ami la hatene,” Porta voz nee argumentu.
Iha fatin hanesan, kapitaun xefe antigamentu bobasaun gugulai Suku Uaitame atual lia nain, Manuel Moreira kondena aktus taka sede suku, tanba tuir istorikamente iha beiala sira nia ukun labele taka odamatan sede suku.
“Uluk Kornel Uaitame ho lei mornarkia nee kaer metin too Timor ukun aan, maibe too iha 2025 taka Suku Uaitame ba Kornel Uaitame, entaun hau hateten ami nafatin ida deit maibe se mak kria problema nee taka suku ba Kornal Uaitame, hau husu estadu mai halo provas, kultural importante hau husu nafatin unidade,” dehan nia.
Lia nain nee katak, tuir kultural Uaitame oan tomak nuudar inan ida aman ida, tanba nee husu ba Uaitame oan hotu atu nafatin unidade no husu parte kompetente sira atu provas ba asaun taka odamatan sede suku nian ba funsionariu suku sira labele atende komunidade sira iha prosesu tratamentu dokumentus sira.
Enkuantu Xefe Aldeia, Gugulai Eduardo Moreira rekonhese, durante fulan ona odamatan sede Suku Uaitame nian taka husi komunidade kontra desizaun ba Kelikai Antigu, nunee atendimentu suku nian ba komunidade laiha, tanba nee sei harii sede suku provizoriu iha fatin sede Suku Uaitame Antigu nian hodi fo atendimentu ba komunidade Suku Uaitame tomak.
“Ami loke laos taka ba sira neebe hakarak ba Kelikai, maibe ami loke povu hotu-hotu mai asesu ami simu ho liman rua, nee mak ami hatoo ba estadu, sede Suku Uaitame mak taka nafatin ami tenke loke sede Suku Antigu,” katak Eduardo.
Entretantu konferensia imprensa neebe realiza iha Osolari Daisula hetan partisipasaun masimu husi komunidade sira no apoiu seguransa husi polisia.
Atu fo hanoin fali ba publiku katak, prosesu harii ou reativa Postu Kelikai Antigu mak hanesan iha loron 26 Julhu 2022, Autoridade Suku nain 5 husi Suku Afasa, Namanei, Gurusa, Uaitame inklui Abafala, esforsu hamutuk halo audensia ho estrutura Ministeriu Administrasaun Estatal (MAE) iha tempu VIII Governu Konstitusional, neebe kompostu husi Ministru Administrasaun Estatal, Diretor Jeral Desentralizasaun Administrativu no Diretor Nasional Administrasaun Lokal atu reativa hikas Postu Kelikai antigu.
Nunee, iha loron 23 Novembru 2022, Governu liu husi Ministeriu Administrasaun Estatal aprezenta iha sorumutuk Konselhu Ministrus tempu VIII Governu Konstitusional nian, ba inisiativa alterasaun daruak Lei nu. 11/2009, loron 7 Outubru, Divizaun Administrativa Territoriu. Ho intervensaun lejizlativa hakarak fahe Postu Administrativu Kelikai ba tolu, mak hanesan Kelikai, Kelikai Antigu no Matebian, neebe hetan dezisaun final liu husi Sorumutuk Konselhu Ministru iha loron 15 Marsu 2023.
Bazeia desizaun final ba alterasaun daruak nee deklara katak, Postu Administrativu Kelikai atual okupa area luan besik 13,7%, Suku 15 ho total populasaun besik 17.471 iha Munisipiu Baukau, nunee fahe ba Postu 3 mak hanesan, Postu Kelikai atual hela ho area 46km² no Suku 5, mak hanesan Suku Baguia, Letemumu, Lakuliu, Makalaku no Bualale ho populasaun hamutuk 7.096.
Postu Kelikai Antigu hela ho area 80km², kompostu husi suku 5 mak hanesan Suku Afasa, Abafala, Gurusa, Namanei no Uaitame ho total populasaun 5.998, nunee mos Postu Matebian iha Suku 5 mak hanesan Suku Laisorulai de Baixo, Laisorulai de Cima, Maluru, Abo no Lelalai ho nia area luan 80km² husi populasaun hamutuk 4.300.
Bazeia ba ezijensia husi komunidade suku 5 neebe liu husi nia Autoridade Suku reativa Postu Kelikai Antigu, antes nee aprezenta ba Governu no hetan aprovasaun hafoin publika iha Jornal Republika, mak iha loron 15 Junhu 2023, VIII Governu Konstitusional liu husi Visi Ministru Administrasaun Estatal, Lino Torezaun hamutuk ho Prezidente Autoridade Munisipiu Baukau sesante ho nia estrututa lansa fatuk dahuluk ba konstrusaun edifisiu Postu Administrativu Kelikai Antigu iha Suku Afasa, neebe hetan partisipasaun husi komunidade no Autoridade Suku 5 nian, hanesan Suku Afasa, Abafala, Gurusa, Namanei no Uaitame.
Nunee tempu IX Governu Konstitusional liu husi Ministru Administrasaun Estatal (MAE) Tomas do Rasario Cabral, iha loron 13 Dezembru 2024 nomeia Domingos Pereira lidera Postu Matebian no Francisco Matias Gusmão lidera Postu Kelikai Antigu neebe hetan nomeiasaun direita husi Governu tuir dekretu lei nu. 34 ho diploma Ministerial neebe regula funsionamentu tutela ba Autoridade Munisipal, neebe serimonia tomada pose refere realiza iha salaun sentru konvensoens Vila Antiga Baukau.
Maibe hafoin Governu fo pose ba Administrador Postu Kelikai Antigu komesa mosu pro no kontra husi komunidade Suku Uaitame neebe balu hakarak mantein iha Postu Kelikai no balu hakarak ba Postu Kelikai Antigu, nunee komunidade sira neebe mantein iha Postu Kelikai iha loron 11 Dezembru 2025 realiza konferensia imprensa rejeita ba Kelikai Antigu too taka odamatan Sede Suku Uaitame ba funsionariu suku no konselhu suku labele fo atendimentu ba komunidade sira.
(tom)







