DILI, STLTIMORLESTE.com – Tribunal Judisial Primeira Instansia Dili (TJPID) kontinua halao julgamentu ba kazu deskonfia konsumu aimoruk formalin, hodi rezulta matebian inisial HX mate.
Tuir faktus sufisiente katak, iha loron no data la apuradu entre tinan 2021- 2023, arguidu DIBS hanesan nain ba kompanhia Moris Foun (MF) no Klinika MF importa medikamentu mai Timor Leste liu husi fronteira Batugede no mos balun liu husi tasi ka ro-ahi no deskansa iha Portu Dili.
Iha importasaun nee arguidu DIBS previamente la husu lisensa ba iha Ministériu Saúde liu husi Diresaun Lisensiamentu parte Departamentu Gestaun Autorizasaun Introdusaun Merkadoria ba Aimoruk hamutuk 150 item no mos aimoruk formalin.
Iha loron no fulan la apuradu entre tinan 2021 to 2023, arguidu DIBS importa medikamentu mai iha Timor Leste inklui aimoruk formalin jerigen 4, ho nia kualidade 25 litru kada jerigen arguidu DIBS troka tiha nia label no tau fali label Aquadeste iha jerigen nia lolon no sikat hamutuk ho medikamentu sira seluk.
Ho intensaun atu engana no desvia husi funsionariu Alfandega hodi sira hanoin katak nee bee Aqua, tanba koor formalin mutin, nee hanesan bee Aqua, nunee parte alfandega labele detekta.
Kuandu too iha Klinika Moris Foun arguidu DIBS, JP no HdC fui tiha jerigen nee ba iha botil Aqua boot 600ml no taka fali label formalin hodi fan ba ema sira, ho folin US$ 6.00, neebe presiza formalin refere.
Iha loron 02 Setembru 2025, arguida RdSG ba sosa formalin iha kiinika Moris Foun neebe nain mak arguidu DIBS faan husi arguidu HdC no mos JP hanesan responsável teknika klinika Moris Foun.
Depois formalin refere entrega ba arguida HG no entrega tutan ba arguidu EdCF no LBF sona ba matebian Rosalina Cecilia nia isin mate, depois arguidu sira guarda hela iha meza okos, fatin Rosalina nia isin mate hatuur ba.
Iha toron 03 Setembru 2022, vitima Helena Ximenes hemu formalin refere kuandu nia hamrook tanba hanoin katak nee bee agua halo vitima nia kakorok no laran manas, nunee familia sira transporta ba Hospital Nasionàl Guido Valadares no halo tratamentu iha sala Emerjensia nian, maibe labele salva vitima nia vida no mate iha oras tuku 01:00 madrugada, loron 4 fulan Setembru tinan 2022.
Katak arguida RdSG ho HG, EdF no LBF hanesan mediku, nunee sira iha konhesimentu konaba prosedimentu atu hetan, utiliza no guarda aimoruk formalin, maibe sira ignora tiha prosedimentu sira nee hodi kauza vitima Helena Ximenes lakon vida.
Iha loron no fulan la apuradu entre tinan 2022-2023, arguidu DIBS venda medikamentu publiku hamutuk 679 iha ninia Klinika moris foun no konforme rezultadu inspensaun konjuntu husi PSIK no funsionariu Ministériu Saúde nia detekta katak, arguidu DIBS importa mai Timor Leste medikamentu sem lisensa husi Ministériu Saúde, Departamentu Gestaun Autorizasaun Introdusaun Merkadoria (GAIM), nunee arguidu DIBS la selu taxa ba Estadu Timor Leste hamutuk osan US$ 67.000,00.
Iha loron no fulan la apuradu entre tinan 2022, arguidu DIBS hatama lista item medikamentu seluk ba Ministériu Saúde hodi husu lisensiamentu, maibe arguidu importa fali medikamentu seluk mai iha Timor Leste no la tuir lista item neebe aprovadu ona, nunee arguidu DIBS produz fali dokumentus seluk no falsifika nee hodi entrega ba iha alfandega atu bele halo reasaun ba medikamentu neebe iha Portu Dili.
Tanba nee arguidu DIBS, JP, HdC konstitui nuudar ko-autor material ba konkursu krime ho forma konsumadu ba krime kontrabandu, deskaminhu, importasaun no exportasaun ilisitu ba bens no merkadoria fraude fizika falsifikasaun dokumentus ou notasaun teknika falsifikasaun agravadu no kontratasaun tuir artigu 316⁰, 317⁰, 315⁰, 314⁰, 313⁰, 312⁰ no 310⁰ tuir prosesu kodigu penal.
Tanba nee arguidu DIBS, JP, HdC konstitui nuudar ko-autor material ho forma konsumadu ba krime produtu adekuadu ou deteriorada no mos omisidiu neglijente tuir artigu 214⁰ no 140 hosi Kodigu Penal.
Arguidu DIBS, JP, HdC, RdSG, HG, LBF no EdC hanesan ko-autor material ho forma konsumadu ba krime omesidu negligente iha artigu 140 husi kodigu penal Timor Leste.
Prosesu refere, antes nee Tribunal rona ona deklarasaun husi arguidu balu, tanba nee iha julgamentu kontinuasaun Tribunal kontinua rona deklarasaun husi arguidu DIBS.
Iha sala julgamentu laran arguidu deklara katak, momentu neeba importa formalin mai nee, tanba seidauk iha regulamentu atu regula.
Arguidu deklara tan, nia la konsiente katak fan formalin ema ida sosa nee iha risku, ida nee nia la hatene ida, no ai moruk importa mai sempre selu taxa tuir invoce neebe iha.
Arguidu deklara, nia selu taxa kada tinan, ho nia isiativa tuir rendimentu neebe iha, no nunka hetan inspesaun husi autoridade Tributaria konaba la selu taxa.
Banhira Tribunal konfirma nia esplika, iha momentu neeba hatama ai moruk mai Dili nee, em nome Klinika nia naran Moris Foun, laos lori nia naran, no mos ai moruk fan lori klinika nia naran, laos nia naran.
Arguidu deklara, depois akontese tiha problema nee husi Ministeriu da Saude mai halo Inspesaun no sira selu multa, lori klinika nia naran, inklui formalin neebe tama mai lori klinika nia naran maka fan mos iha klinika.
Arguidu deklara, momentu ema sosa formalin hodi rezulta vitima ida hemu sala hodi mate, arguidu iha hela rai liur, depois akontese arguidu simu kedan informasaun, liu tiha semana rua Ministra Saude halo kedan inspesaun no sira aprezenta relatoriu ida, husi neeba MS sira foti hotu formalin no sira la faan kedan.
Arguidu deklara, antes seidauk akontese nee seidauk iha informasaun husi MS dehan labele faan formalin, tuir regra atu hatama aimoruk mai bazeia ba sira nia ordem husi sistema.
Arguidu deklara, formalin nia modelu hanesan bee, maibe nia iis makaas los, rekonhese hanesan nain ba moris foun nia mak foti desizaun hodi hatama formalin, tanba momenntu neeba seidauk iha regulamentu ida bandu atu labele hatama.
Rona tiha arguidu nia deklarasaun, Tribunal adia ba loron seluk hodi rona deklarasaun husi sasin sira.
Audensia Julgamentu nee prezide husi Juiz koletiva, Argentino Nunes, Ivan Patrocenio no Julmira Auxiliadora, MP reprezenta husi Prokurador Matias Soares, no arguidu sira hetan asistensia legal husi Defensor Publiku Manuel Amaral no Advogadu privadu Pedro Camoes.
(ter)







