BAUKAU, STLTIMORLESTE.com – Deskonfia Ministeriu Edukasaun (ME) bandu ona Eskola Sekundaria Jeral Filial Kilik Wai-Gae Kaibada Makasae no sekundaria 2 seluk, iha Munisipiu Baukau atu simu estudante foun ba anu letivu 2026 nian.
Diretor Eskola Ensinu Sekundaria Filial Kilik Wai-Gae Kaibada Makasae, Martinho de Oliveira haktuir, iha atividade formasaun ba dirijente eskola sira neebe realiza foin lalais nee iha Munisipiu Ermera, parte ekipa Ministeriu Edukasaun husi Nasional anunsiu katak, limita ona eskola Sekundaria Kilik Wai-Gae atu simu estudante foun ba anu letivu 2026 nian. Nomos Superintendente Servisu Munisipal Edukasaun Baukau deklara tan iha loron 17 Dezembru nee, iha serimonia distribuisaun envolve ba rezultadu ezame nasional ba anu letivu 2025 nian ho asuntu hanesan, maibe eskola rasik seidauk simu karta ofisial husi Ministra Edukasaun.
“Sira fo orientasaun atu labele simu tan estudante foun, maibe ami mos ezije tenke bazeia ba karta ruma, maibe koalia deit ami sei nafatin lao, ami hein too karta despaisu husi Ministeriu Edukasaun, nee ita koalia deit atu taka maibe bazeia ba saida, maibe tanba Edukasaun Nasional mak koalia ona ami bele hakruk, maibe fo karta legal,” Martinho hateten ba jornalista sira, iha Vila Nova, Baukau, Kuarta (17/12/2025).
Nia sublina, deklarasaun neebe Diresaun Nasional fo sai iha Munisipiu Ermera la bazeia ba asuntu ruma no dehan atu taka eskola refere, maibe eskola rasik mos priense ona formulariu avaliasaun nian eskola Kilik Wai-Gae liu avaliasaun, maibe sei mantein ho estatus filial.
Nia komenta, isu kona-ba taka eskola Kilik Wai-Gae laos akontese iha tinan 2025, maibe desde inisiu kedas, maibe eskola konsege lori prosesu too iha nasional hetan rekoinhese husi Kay Rala Xanana Gusmão hodi filial ba eskola Sekundaria Jeral 01 Tirilolo Baukau, maibe daudaun Ministeriu Edukasaun limita eskola atu simu estudante foun ba anu letivu 2026.
“Boot mak koalia ona ami tuir, maibe hau sei koalia ho Konselhu Suku, KIAR ami sei mai fila fali koalia ho Edukasaun, se despaisu laiha ami lao, se despaisu iha ona ami hakruk tanba nee lei,” Martinho katak.
Tuir nia, eskola Kilik priense hela kriteria, tanba iha profesores permanente ativu nain 14 ho total estudante 160 la inklui ho estudante desimu segundu anu neebe tuir ona ezame nasional ba anu letivu 2025 nian, maibe Ministeriu Edukasaun hakarak taka la ho razaun, enkuantu iha eskola balu numeru profesores no estudante la atinji numeru refere.
Maibe bainhira Ministeriu Edukasaun hakarak foti dezisaun, parte eskola prontu kumpri no sei entrega edifisiu eskola kompostu sala 3 foun neebe konstrui iha tempu Oitavu Governu Konstitusional no sala 3 seluk ba Suku Kaibada Makasae, tanba rai neebe konstrui edifisiu eskola Kilik Wai-Gae entrega husi komunidade Kaibada Makasae.
Hatan ba kestaun nee, Diretor Servisu Munisipal Edukasaun Baukau, Afonso dos Santos da Costa hateten, asuntu refere foin iha faze informasaun deit no Servisu Munisipal Edukasaun Baukau seidauk simu karta ofisial husi Nasional, maibe tuir avaliasaun ba eskola Sekundaria nian publika ona iha Jornal da Republika katak, eskoka Sekundaria 3 iha Munisipiu Baukau la liu avaliasaun ba tinan 2025 nian, nunee labele simu estudante foun ba anu letivu 2026.
“Eskola 3 nee mak Filial Kilik Wai-Gae, eskola Klase Paralelu Seisal no Buawa Lavateri. La priense kriteriu balu neebe orientasaun labele simu estudante foun. Ida mak menus husi estudante klaru,” Afonso katak.
Nia argumentu, razaun prinsipal ida mak eskola tolu refere durante nee la priense kriteriu ba numeru estudante, maibe klaru liu hein informasaun husi nasional, tanba parte nasional mak halo avaliasaun ba eskola 3 refere.
Afonso komenta, limita eskola 3 refere simu estudante foun nee fo impaktu ba komunidade nia oan sira neebe hela besik iha eskola refere, tanba sira labele hetan rejistu, maibe la fo impaktu ba estudante sira neebe iha anu letivu 2025 tuur iha banku desimu no desimu primeiru, tanba ba anu letivu 2026 nian estudante hirak neebe daudaun pertense ba eskola refere nafatin hetan prosesu aprendizajen husi profesores sira.
Jornalista: Tomas Reis
Editora: Carme Ximenes







