DILI, STLTIMORLESTE.com – Estudante Universitariu Timor Leste (EUTL) nia pozisaun-diresaun iha dinamika foun vitoria povu Timor Leste, nuudar movimentu estra parlamentariu neebe dirije povu nia insatisfasaun perante sistema neo liberal no parlamentarizmu neebe dodok ona.
Liu husi konfrensia imprensa, Portavos Estudante Universitariu Timor Leste (EUTL), Caetano da Cruz iha Kampus Sentral UNTL Dili, Tersa (30/30/2025) dehan, relasiona ho promulgasaun husi Presidente da Republika ba Lei n°7/2025, 29 de Setembru hodi revoga Lei Pensaun Mensal Vitalisia, movimentu nee eziste ho ezijensia prinsipal haat maka hanesan, Kansela sosa karreta ba deputadu 65 no hapara total tradisaun sosa karreta luxuozu. Halakon lei pensaun mensal vitalisia, Alterasaun ba Lei Liberdade Reuniaun no Manifestasaun neebe impede ema nia direitu atu hatoo ideia kontra poder publiku, Alokasaun Orsamentu Jeral Estadu (OJE) ba setor estratejiku sira.
“Vitoria kansela sosa karreta no halakon lei pensaun mensal vitalisia, laos entrega husi elite, nein husi ema neon diak ida mak fo ba ita povu maubere, maibe ida nee nuudar rezultadu husi asaun masa neebe EUTL organiza. Sein asaun masa, mudansa nee sei la akontese. Asaun masa neebe durante nee rezulta raan turuk, kanek, tohar, terus no susar. Laos ita husu ho moral, maibe konfronta ho dixiplina luta. Tanba nee, masa mak halo istoria. Laos laran diak sira husi Partidu CNRT, FRETILIN, PD, PLP, KHUNTO, ka nein partidu seluk mak mai liberta ita. Vitoria nee puru rezultadu husi konsolidasaun, mobilizasaun no asaun masa,” dehan Caetano.
Nia haktuir tan katak, Projetu Lei Nu. 11 neebe aprezenta iha Plenaria Parlamentu Nasional (PN) pasa ho unanimidade, votu afavor 62, abstensaun no kontra zero. Projetu nee nia konteudu maka revoga ka halakon total, sein exesaun ba pensaun vitalisia ba eis deputadu no eis titular Orgaun Soberania sira. Ikus mai, PR promulga ona lei foun nee, hodi halakon total ona pensaun mensal vitalisia no direitu regalia sira seluk no publika ona iha Jornal Republika liu husi Lei N.o 7/2025, 29 fulan Setembru.
“Povu mak luta, entaun ita la agradese ba elite no, ita nunka bele agradese ba ema neebe halao nia dever hodi promulga hanesan Prezidente da Republika. EUTL hakarak agradese deit ba povu ain tanan no kamada intelektual sira neebe organiza aan. Agradese ba espiritu husi artista sira, maluk defisiensia, NGO sira no povu baibain sira neebe solidariza bee, hahan, osan no seluk tan, tantu husi rai laran no mos rai liur,” nia afirma.
Agradesimentu nee, iha sorin seluk, atu sublinha solidariedade entre povu. Tanba asaun masa nee mos mostra oinsa hatudu solidariedade ba malu hodi salva TL nia future no proteje TL husi kolapsu. Sentidu solidariedade nee klean tebes no presiza tebes atu hametin hodi kontinua Timor oan tomak nia rezistensia ba oin. Povu kuandu organiza aan no solidariza malu maka ukun nain ka elite sira sei la hakmatek.
“Rezultadu asaun masa durante nee, ita konsidera nuudar vitoria iha prosesu. Ita tenke organiza aan nafatin hodi halo vijilansia ba vitoria nee, iha prosesu laran ate vitoria loloos. Vitoria loloos maka halakon privilejiu hotu-hotu no konstrui demokrasia popular, liu husi estadu ida inkluzivu neebe povu hotu hotu partisipa hodi toma desizaun. Ita tenke luta nafatin hodi halakon total tradisaun sosa karreta luxuozu ba mahukun sira, ita luta nafatin hodi halakon total LPV no hamoos privilejiu politika oi-oin, ita luta nafatin hodi altera Lei Liberdade Reuniaun no Manifestasaun no ita nafatin halo kontrolu atu OJE tenke aloka duni ba setor estratejiku sira. Tan nee seidauk final, entaun ita konsidera vitoria nee sei iha prosesu nia laran,” haktuir nia.
Iha biban nee, Natalizio N.Martins Prezidente RGA dehan liu tiha asaun masa, mosu narrativa rua neebe koalia kona ba moral no etika. Ida, perspetiva moral neebe julga katak demonstrasaun EUTL nee, anarkiku no bandalizmu. Seluk, moral neebe dehan katak, eis titular no eis deputadu sira nee veteranu no terus barak ba rai nee, nunee labele halakon sira nia direitu ba pensaun no regalia osan, karreta, rezidensia, no seluk-seluk tan.
EUTL atu esklarese ba intelektual burgez no tradisional sira bee hamosu moral elite refere. EUTL konsidera moral dominante sira nee mak nuudar ideia husi elite dominante iha tempu agora. Elite neebe iha poder, aumezmu tempu kria ideia moral atu domina sosiedade. Povu sai subordinadu nafatin, hakruuk no sai atan ba moral metan no malahuk husi elite sira.
Iha okaziaun nee, portavos EUTL, José da Costa dehan Bainhira povu dukur, maka elite sira kontinua hanehan no supa, liu husi LPMV no liu husi lei predator sira seluk. Kontrariu ho moral elite, EUTL nia moral iha luta forma husi esensia demokrasia nian, katak poder iha povu, husi povu, ba povu no fila fali ba povu. Nunee, manifestasaun husi EUTL laho natureza anarkiku nein bandalizmu.
“Ami hakarak alerta, atu ita tenke halo defeza ba obra istorika povu nian, signifika reziste hasoru narrativa elite iha sorin ida no sorin seluk defeza nafatin ba vitoria einsi. Dahuluk, ita hotu-hotu tenke halo kampanha beibeik atu esklarese ba ema hotu katak, povu liu husi EUTL maka halakon LPMV, laos elite sira. Ita tenke halo defeza no reziste hasoru narrativa husi elite neebe sei mosu iha laloran politika kampanha eleitoral. Tanba tendensia boot tebes atu elite sira halo kampanha ba sira nia neon diak iha eleisaun. Bainhira elite politiku ida manipula istoria maka ita tenke atenbarani hodi hasoru. Ita tenke halo defeza ba povu nia interese no esplika ba sira iha sira nia leet,” haktuir nia.
Nia dehan, Timor oan tomak tenke halo defeza ba vitoria neebe iha prosesu, maski PR promulga ona, maibe sei iha nesesidade atu mosu interrupsaun ba lei nee nia efikasia no nia aplikabilidade iha sosiedade. Dalan primeiru, konforme artigu 149.° KRDTL, PR bele halo fiskalizasaun abstrata preventiva, katak husu tribunal nia hanoin kona ba diploma ida nia konstitusionalidade. Fiskalizasaun nee signifika PR husu uluk antes diploma ida promulgadu no tama einvigor.
Pelu kontrariu, dalan refere ultrapasa tiha ona, posibilidade ba dalan segundu, konforme artigu 150.° KRDTL. Artigu nee garante atu PR, Prezidente PN, Primeiru Ministru, 1/5 husi Deputadu sira, Prokurador Jeral Republika no PDHJ bele halo fiskalizasaun ba diploma neebe promulga ona no tama ona einvigor. Fiskalizasaun nee signifika katak, husu tribunal nia hanoin kona ba konstitusionalidade hafoin diploma ida tama einvigor iha ordenamentu juridiku.
“Tuir analize, posibilidade boot atu dalan segundu bele akontese iha dinamika foun neebe sei mai iha futuru. Haree tendensia no posibilidade nee maka ita hotu iha dever atu halo vijilansia nafatin ba vitoria povu nian neebe iha prosesu. Vijilansia ida nee nafatin halao iha diresaun sira hanesan, primeiru, tenke organizaan nafatin iha Komite Asaun atu konsolida, diskute, debate, peskiza no prepara aan hodi hasoru dinamika foun sira iha rezistensia nia laran. Segundu, tenke organiza aan nafatin liu husi asaun masa hodi pratika no apriende fila-fali ita nia esperiensia sira,” dehan Jose da Costa.
Nia dehan, aleinde pratika real, nia mos nuudar edukasaun politika atu hasae povu nia konsiensia ba mudansa, terseiru, halo defeza liu husi dalan legal hodi halakon total LPMV. Ba da ikus nee presiza advokasia organika neebe sadere aan ba povu nia luta hodi defende povu nia interese liu husi dalan legal.
Nunee, nesesidade no urjente tebes atu ativa Komite Asaun Universitariu iha kada kampuz. Komite Asaun mak nuudar espasu demokratiku neebe partisipa husi estudante hotu-hotu, liu-liu sira neebe partisipa asaun masa, atu halo avaliasaun, analize, diskusaun no define diresaun luta estudantil nian. Komite nee mos nuudar fatin ba ajitasaun, edukasaun no konsolidasaun atu halao ajenda luta universitariu nian agora no ba oin.
Nia afirma liu tan katak, presiza mobiliza partisipante asaun masa durante nee atu konsolida aan iha Komite Asaun hodi avalia esperiensia sira no formula sai konseitu luta estudantil ba oin. Ema ida-idak esperiente asaun masa no liu husi komite nia bele avalia no diskute ninia esperiensia rasik. Komite Asaun eziste no funsiona ba rezistensia ida sustentavel no prolongada. Espasu demokratiku nee, atu akumula estudante hotu-hotu nia ideia, hodi kontinua lori ajenda no ezijensia sira ba oin. Sein Komite Asaun maka movimentu estudantil sei rahun fila fali! Komite Asaun mak fatin ba hahoris konseitu no ideia movimentu estudantil.
Komite Asaun maka nuudar xave ba rezistensia sustentavel no prolongada. Rezistensia sustentavel katak, Komite Asaun mak baze permanente no sentru konsentrasaun estudante sira nian atu kontinua peskiza, estudu, analize, debate no diskusaun ba interese povu nian. Rezistensia prolongada katak, Komite Asaun lori nafatin ezijensia povu nian, hodi halo kampanha iha luron hodi kontra ukun elite nian iha tempu ohin loron no iha futuru.
“Bainhira ita hotu organiza aan iha Komite Asaun maka asaun masa iha tempu oin mai, laos bazeia deit ba emosaun espontanea, maibe asaun masa neebe mosu puramente husi konsiensia masa oprimidu nian,” dehan nia.
Nia salient, asaun masa sei dezenvolve diak tebes ho kriatividade oi-oin no posibilidade boot atu halo mudansa ida neebe planeadu no konsolidadu ba objetivu libertasaun povu Maubere ba total, kondisional no kompleta.
Jornalista: Joseph Koa
Editor: Joseph Koa
