DILI, STLTIMORLESTE.com – Komando FALINTIL – Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL) liu husi Komponente Naval hasai membru F-FDTL Sub-Tenente ho inisial SdRdC ho Grumete inisial SESX husi vida militar ba vida sivil.
Komando foti desizaun ida nee, hafoin simu despaxu husi Xefe Estadu Maior Jenerál F-FDTL, Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek”.
Xefe Estadu Maior Jenerál F-FDTL, Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” fo sai despaxu hodi hasai membru F-FDTL nain rua (2) husi Komponente Naval, tanba halo relasaun adulteiru, ida nee hatudu imajen la diak ba Instutisaun F-FDTL no públiku.
Komandante Komponente Navál, Komodoro Higino das Neves fo sai katak, hahu loron 01 fulan Setembru tinan 2025, iha Baze Naval Hera, fo sai despaixu husi Xefe Estadu Maior Jenerál F-FDTL, Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” iha loron 01 fulan Agostu tinan 2025 kontra Arguidu ho Nim: 22981110, Sub-Tenente ho SdRdC neebe viola regulamentu Disciplinar Militar iha Artigu 4 n° 2 alinea sira tuir mai nee Kumpri ba lei, orden no regulamentu sira, Sub-Tentente SdRdC la kumpri ho diak, nee mak halo adultériu ho nia subordinadu.
“Ami hasai Sub-Tenente SdRdC ho Grumete SESX iha Instutisaun F-FDTL, tanba halo relasaun adulteiru ho ninia subordinadu nia feen kaben neebe bele hamosu odiu no oho malu iha instituisaun F-FDTL nia laran,” hatete Komandante Komponente Navál, Komodoro Higino das Neves ba jornalista sira iha Komponente Navál Hera, Segunda (01/09/2025).
Nia esplika, iha fulan Novembru tinan kotuk Sub-Tenente ba eskola iha Austrália depois Grumete mos tuir ba eskola hotu iha neeba, entaun sira eveste fokus ba eskola maibe sira estraga imajen Instutisaun F-FDTL, tanba sira halo vidio uza telefone, depois mai iha Timor nia laen hetan video sira nee iha telemóvel ida sira grava nee nia laran, entaun nia laen mai halo keixa ba Komando F-FDTL.
“Nia laen mai keixa ami hakarak investiga, agora investigasaun sira nega, sira halo sala ona maibe kontinua nega, Forsa la hanorin ema bosokten, bosokten nee labele, nia laen rasik sorte nia ema neebe respeita Komandante, mais nia haree tiha foto no video sira nee nia ba foti kilat nonok entaun Sub-Tenente ohin loron la hamutuk ona ho ita, maibe tanba deit nia respeitu liu Komandante, dehan hau tenke informa ba ida neeba, entaun nia mai hasoru hau, hau dehan agora ita nia hakarak saida, nia dehan ba hau sira nain 2 sei iha forsa, hau sei estraga sira rua, laos ameasa hau, maibe hau estuda fali akontesimentu ida uluk, entaun hau loke hodi halo investigasaun no hau rezolve ninia problema liu husi dalan legal, maibe kazu sira nee hatudu mai Komando la merese duni iha Instutisaun F-FDTL,” nia tenik.
Nia esplika, Komado F-FDTL prosesa tuir legalidade ne’ebe mak iha, haruka ba Xefe Estadu Maior Jenerál F-FDTL, Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” hodi uza nia poder hodi foti desizaun, primeira desizaun tuir lei sei fo oportunidade atu halo reklamasaun sei sira seidauk satisfas.
“Sira la satisfas ami estende lori kuaze tinan ida, ami haruka nia deklarasaun ba fali Xefe Estadu Maior Jenerál F-FDTL, Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” hodi konsidera fo fali mai Komponente Naval hodi estuda fila-fali, soke ami loke nia reklamasaun nee ami la hetan faktus foun neebe atu justifika ninia separasaun ami la hetan ida nee, sira nia esplikasaun sira nain rua nian servisu iha Komponente Navál tuir ona kursu ida neebe, maibe laiha faktus foun ida neebe kondenasaun sira neebe ami halo nee la loos, ida nee mak justifika, tanba iha dia 1 Agostu Xefe Estadu Maior Jenerál F-FDTL, Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” fo ona mai Komponente Navál, maibe iha loron 1 Agostu hau labele halo buat ida tanba loron FALINTIL ba dala 50, tanba membru sira halao atividade nee ho kontente, entaun hau estende tan , tanba nee ohin dia 1 Setembru hau fo sai despaixu ida nee hodi hasai sira nain rua husi Instutisaun F-FDTL,” nia informa.
Entretantu loron 01 fulan Setembru tinan 2025 iha Baze Naval Hera, fo sai despaxu husi Xefe Estadu Maior Jenerál FALINTIL – Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” iha loron 01 fulan Agostu tinan 2025 kontra Arguidu ho Nim: 22981110, Sub-Tenente ho SdRdC neebe viola Regulamentu Disiplinar Militar iha Artigu 4 n° 2 alinea sira tuir mai la kumpri ba lei, orden no regulamentu sira, no Sub-Tentente Costa la kumpri ho diak, mak halo adultériu ho nia subordinadu.
Respeita no halo tuir ho lealdade ba superior sira, subordinadu ka hierarkia hanesan ka inferior, iha servisu laran no mos iha liur, no uza ba malu diferensia sira nee mak uza iha sosiedade sivil. Sub-Tenente Costa la leal ba nia superior tanba iha primeira investigasaun nia la kualia ho honestu ba nia superior no monu ba Grumete SESX nia tentasaun.
Ho faktus sira neebe iha Xefe Estadu Maior Jenerál FALINTIL – Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” uza nia kompetensia hapara nia servisu iha instituisaun F-FDTL/Componente Naval. “Separação de Sevisu”.
Iha loron hanesan Xefe Estadu Maior Jenerál FALINTIL – Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek”, hasai despaxu mos kontra militar NIM: 28671412, Grumete inisial Sonia Esperanca Sousa Ximenes, neebe viola Regulamento Disciplina Militar iha Artigu 4 n° 2 alinea sira tuir mai nee.
Nia la kumpri ba lei, orden no regulamentu militar nian, Grumete SESX la kumpri ho diak nee mak halo adulteriu ho nia Superior mezmu nia kaben nain. Respeita no halo tuir ho lealdade ba superior sira, subordinadu ka hierarkia hanesan ka inferior, iha servisu laran no mos iha liur, no uza ba malu diferensia sira ne’e mak uza iha sosiedade sivil. Grumete SESX la leal ba nia superior tanba iha primeira investigasaun nia la koalia ho honestu ba nia superior no ho inisiativa halao relasaun ho nia superior mezmu nia hatene nia superior iha feen kaben no nia rasik mos iha laen kaben.
Depois asumi responsabilidade ba aktu sira neebe mak pratika tuir nia inisiativa rasik no ba aktu ne’ebe mak nia pratika tuir orden sira nian, Grumete SESX la asumi nia hahalok neebe nia pratika nia rasik fo sai foto sira nee hodi nia laen hatene ho tentasaun atu soran Forças Armadas.
Informa ho lia los ba superior kona-ba asuntu servisu saida deit, Grumete SESX primeira investigasaun nia nega depois iha segunda investigasaun mak foin reklama bainhira nia rona dehan Sub-Tenente SdRdC hatete sai ona.
Hametin konvivensia diak, buka haburas solidariedade no kamaradajen entre militar sira. Grumete Sonia kria ambiente la saúdavel iha instituisaun tanba nia rasik hakarak soran nia laen ho Sub-Tenente SdRdC no estraga SdRdC nia uma kain bainhira nia hatene Sub-Tenente SdRdC iha feen kaben neebe bele hamosu oho malu iha instituisaun laran no fo terus ba SdRdC nia kaben ho nia oan.
La pratika iha servisu ka iha liur, asaun ne’ebe mak la tuir moral públiku, nomos dignidade no honra militar nian, Grumete SESX hamonu instituisaun Componente Naval nia dignidade iha públiku, bainhira nia aseita hasai foto iha kuartu laran ho nia superior.
Ho fatus sira nee Xefe Estadu Maior Jenerál FALINTIL – Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek”, uza nia kompetensia hapara Grumete Sonia nia servisu iha Instituisaun F-FDTL/Componente Naval “Separação de Sevisu”. Apartir data públika orden de Servisu militar iha loron nee kedas, sira nain rua neebe naran lee sai iha ordem de Serviço, halakon sira nia funsaun tomak, hanesan Militar iha Componente Naval nian.
Jornalista: Jeniche da Costa
Editor: Xisto Mendonça







