DILI, STLTIMORLESTE.com – Governu Timor Leste (TL) liuhusi parte Servisu Migrasaun la autoriza sidadaun Indonezia ho naran Safi Kemamang (ativista) tama iha teritoriu TL, ho razaun iha fulan hirak liu ba nia halo asaun ida neebe viola lei imigrasaun, tanba lei imigrasaun bandu ema estranjeiru mai halo politika praktis iha TL.
Deklarasaun nee hato’o husi portavoz Seguransa iha Ministeriu Interior, Superintendente Polisia, Joao Belo dos Reis liu husi konferensia imprensa iha Edifisiu Ministeriu Interior, Kaikoli, Dili, Kinta (17/07/2025).
Portavoz Joao Belo dos Reis neebe akompanha husi Koordenador Seguransa ba Gabinete Ministeriu Interior, Moises da Silva no Inspector Xefe Servisu Migrasaun, Vicente Gusmao informa katak, parte seguransa detekta sidadaun estranjeiru nee halo duni politika praktis iha TL.
“Tanba nee, autoridade seguransa iha kompetensia tomak atu halo operasaun ba sidadaun estranjeiru sira neebe mai iha TL halo politika praktis, tanba lei imigrasaun bandu ema estranjeiru halo politika praktis iha TL. Ema estranjeiru mai TL halo negosiu, negosiu deit, la bele halo politika praktis,” hatete Joao Belo.
Nia mos dehan katak, sidadaun estranjeiru neebe parte imigrasaun bandu nia la bele tama teritoriu TL nee laos ho estatus deportasaun, maibe ho estatus rekuza entrada, signifika katak loron ruma iha ema ruma atu responsabilidade ba nia, nia bele tama teritoriu TL.
Iha fatin seluk, Portavoz Estudante Ativu Universidade Timor Lorosae (UNTL), Natalizio Nunes Martins hatete katak sira lamenta proibisaun Estadu TL hasoru ativista Safi Kemamang atu la bele fila mai TL hafoin halao viajen ba Atambua, Indonezia.
Nia dehan, Safi Kemamang nuudar ativista ka sujeitu prinsipal ida husi Indonezia, iha neebe kontribui makaas ba luta libertasaun patria no povu Timor nian, iha tempu okupasaun Indonezia ka rejime Soeharto nian.
“Iha loron 12 fulan Julhu tinan nee, Safi Kemamang halao viajen husi Atambua mai TL ho kumprimentu ba prosedimentus legais neebe vigora, maibe ikus mai hetan proibisaun husi Estadu TL liu husi Servisu Migrasaun sem justa kausa no la autoriza nia tama mai TL hodi hamutuk ho nia familia sira,” dehan Natalizio Nunes ba jornalista sira iha Kampus UNTL, Dili, Kinta (17/07/2025).
Nia konsidera katak, Estadu TL desvaloriza ba dedikasaun no kontribuisaun Safi Kemamang nian no sira seluk neebe dedika ba TL nia ükun rasik aan.
Tamba nee, husu ba Estadu TL atu halo politika neebe justu no kontribui ba hametin no haburas valores demokratiku iha prezente no futuru ida partisipativu, asesivel no justu ba ema hotu.
“Ami rekomenda no husu ba Estadu TL liu husi orgaun kompetente hanesan Servisu Migrasaun iha fronteira no Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, atu bele klarifika ba povu ho loos no autoriza ativista Safi fila mai Timor hodi hamutuk ho nia familia no oan sira iha Timor,” dehan Natalizio Nunes.
Nia dehan, nuudar nasaun demokratiku ida neebe restaura iha 20 de Maio 2002, ho dedikasaun neebe nia halo, hamutuk ho sira seluk mak hanoin katak Estadu TL presiza konsidera no valoriza nia.
Iha fatin hanesan, Estudante Moises Talo deklara, ema seluk neebe mak luta ba Timor nia ukun rasik aan ezije atu ema hotu iha demokrasia ho hanoin neebe mak diferente sem razaun ida nee hanesan tendensia hodi hamate demokrasia.
“Hau hanoin katak atu halao demokrasia ativu presiza kritiku, tanba kritiku nee nuudar kontribuisaun ba dezenvolvimentu demokrasia. Ita moris iha demokratiku mak laiha kritiku, diak liu ita fila ba tempu portugues, katak ukun ho monarkia,” nia hatete.
Nia konta, bazeia ba kronolojia neebe mak Safi Kemamang rasik fo sai kona-ba kestaun admistrativamente nia laiha problema ruma ho imigrasaun, nia kumpri hotu kestaun legais sira, maibe tanba iha vingansa politiku, nia kederniza joven sira hanoin diferente no ema la gosta, entaun haruka nia fila fali ba Atambua.
Entretantu, dedikasaun neebe ativista Safi halo hodi kontribui ba indepedensia TL nian iha organizasaun hanesan, Partai Rakyat Demokrat (PRD), Solidaritas Mahasiswa Indonesia untuk Demokrasi (SMIHO), Solidaritas Perjuangan Rakyat Indonésia Untuk Maubere (SPRIM). Organizasaun hirak neebe nia envolve iha altura neeba, iha kolaborasaun diak, servisu hamutuk ho Timoroan lubuk neebe haman aan iha organizasaun sira hanesan, Organizasaun Joventude Komunista Timor-Leste (OJEKTIL), Tranforma ba Asosiasuun Sosialista Timor (AST) neebe ikus mai hamosu BRIGADA NEGRA no hari’i RENETIL iha tinan 1989.
(mik)
